'महाराष्ट्र मेला तरी राष्ट्र मेले,

मराठ्यांविना राष्ट्रगाडा न चाले'

ही ओळ एकेकाळी अभिमानाने उच्चारली जायची. पण आज पन्नास वर्षांनंतर परिस्थिती मोठ्या प्रमाणात बदललेली दिसते."शेठजी आणि भटजी शिवाय राष्ट्रगाडा न चाले" असे म्हणायची वेळ आली आहे.

प्रश्न असा उभा राहतो या बदलाला जबाबदार कोण? याचे एक महत्त्वाचे उत्तर म्हणजे आपल्या स्वतःच्या समाजाची मानसिकता. बाह्य घटक नक्कीच असतात, पण अंतर्गत कमजोरी ही अधिक निर्णायक ठरते. भाषावार प्रांतरचनेनंतर महाराष्ट्राला आपली ओळख मिळाली, पण त्याचवेळी उद्योग, व्यापार आणि आर्थिक क्षेत्रात आपण पुरेसा पुढाकार घेतला नाही. इतर प्रांतांतील लोकांनी मेहनत, शिस्त आणि व्यावसायिक दृष्टिकोन यांच्या जोरावर महाराष्ट्रात स्थिरावून मोठे उद्योग उभे केले. लहान व्यापारातून सुरुवात करून त्यांनी सातत्याने प्रगती साधली ही गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे. कोल्हापूर, सांगली, सातारा अशा भागांत आपण पाहतो की अनेक स्थलांतरित समुदायांनी व्यापार आणि उद्योगात मोठे स्थान निर्माण केले आहे. त्यांनी संधी ओळखली, धोका पत्करला आणि सातत्याने मेहनत केली. याउलट स्थानिक समाज अनेकदा स्थैर्य, सुरक्षितता आणि पारंपरिक चौकटीतच राहिला.

आज बांधकाम, कारागिरी, सेवा क्षेत्रात बाहेरून आलेले बिहारी, राजस्थानी कामगार मोठ्या प्रमाणात कार्यरत आहेत. ते कठोर परिश्रम करतात, वेळेचे पालन करतात आणि काम पूर्ण करण्यावर भर देतात. हा दृष्टिकोन आपल्याला आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडतो. समाजातील काही घटकांमध्ये अजूनही आळस, व्यसनाधीनता, आणि फक्त राजकीय चर्चांमध्ये रमणे दिसून येते. तरुण शक्ती योग्य दिशेने वापरण्याऐवजी ती अनेकदा चुकीच्या मार्गाकडे वळते ही चिंतेची बाब आहे. धर्म आणि अध्यात्म हे मुळात मानवी उन्नतीसाठी असतात, पण जेव्हा ते अंधश्रद्धा, प्रश्न न विचारणे आणि अंधानुकरण यामध्ये रूपांतरित होतात, तेव्हा ते प्रगतीस अडथळा ठरतात. विवेक, विज्ञाननिष्ठ विचार आणि स्वावलंबन या मूल्यांची आज अत्यंत गरज आहे. राजकीय नेतृत्वानेही समाजाला केवळ भावनिक मुद्द्यांमध्ये अडकवून न ठेवता शिक्षण, उद्योग, संशोधन आणि कौशल्यविकास यावर भर दिला पाहिजे. समाजाचा खरा विकास हा आर्थिक आणि बौद्धिक स्वातंत्र्यात आहे. इतिहासात आपण पाहतो की अनेक समाजांनी संकटातून उभारी घेतली कारण त्यांनी आत्मपरीक्षण केले, बदल स्वीकारला आणि शिक्षण व कौशल्याला प्राधान्य दिले.

आज गरज आहे ती दोषारोप करण्याची नव्हे, तर स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची. मेहनत, शिस्त, शिक्षण, आणि विवेक या चार गोष्टी अंगीकारल्या तरच महाराष्ट्र पुन्हा सक्षम होईल. महाराष्ट्र 'मेलाय' असे म्हणण्यापेक्षा तो जागा होण्याची वेळ आली आहे, असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.

Maharashtra youth crisis, Marathi youth employment, Maharashtra economy and jobs, migrant workers in Maharashtra, Marathi manoos identity crisis, Maharashtra unemployment issue, changing Maharashtra society, Maharashtra industrial decline, Maharashtra business community, Marathi youth and entrepreneurship, Marathi identity crisis, Maharashtra cultural change, Marathi manoos future

Updated : 30 April 2026 2:33 PM IST

Follow

वयाच्या 19व्या वर्षापासून आजपर्यंत ज्येष्ठ पत्रकार, लेखक, पर्यटक, गिर्यारोहक, संशोधक, धर्म आणि विज्ञान विषयातील तज्ञ अशा विविध भूमिकेतून कार्यरत असणारे डॉक्टर सुभाष के देसाई हे बहुआयामी व्यक्तिमत्व आहे. गुलमोहर आर्ट गॅलरी येथे संस्थापक आहेत दैनिक सिंहवाणीचे संस्थापक संपादक, पीटीआय, टाइम्स ऑफ इंडिया, इंडियन एक्सप्रेस, लोकसत्ता, सकाळ, पुढारी अशा विविध वृत्तपत्रात लिखाण केले अकॅडमी ऑफ रिलीज युनिटी या विविध धर्मांना एकत्र आणणाऱ्या संस्थेचे ते संस्थापक आहेत. शिवाजी विद्यापीठात वृत्तपत्र विद्या विभागात त्यांनी 25 वर्षे योगदान केलेले आहे. जवळजवळ 30 देशांमध्ये, साऱ्या हिमालयात त्यांनी भ्रमंती केली आहे. अनेक देशांमध्ये आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये शोधनिबंध सादर केले जगातील आणि देशातील अनेक महत्त्वपूर्ण व्यक्तींशी त्यांचा संपर्क आला याशिवाय स्वामी विवेकानंद या व्यक्तिमत्त्वाचा त्यांच्यावर आजन्म प्रभाव राहिला ते अविवाहित असून बहुजन हिताय बहुजन सुखाय हे त्यांनी जीवनाचे ध्येय ठेवले.