संतविचार ते जनआंदोलन : समतेचा अखंड प्रवास !

डोक्यावर तुळशीवृंदावन, हातात टाळ-मृदंग, ओठांवर अभंग आणि मनात "माऊली"चा भाव घेऊन चाललेली ही माणसे केवळ एका देवाच्या दर्शनासाठी आलेली नसतात ती एका मोठ्या सांस्कृतिक परंपरेचा भाग बनून आलेली असतात.

वारीकडे पाहताना अनेकदा तिचे धार्मिक रूप आपल्या डोळ्यांसमोर येते. पण वारीचा अर्थ केवळ भक्तीपुरता मर्यादित नाही. शतकानुशतके लाखो सामान्य माणसांना जोडणाऱ्या या परंपरेच्या केंद्रस्थानी आहे, माणूस, त्याची प्रतिष्ठा आणि समतेची आस.

"माऊली" हा वारकरी परंपरेतील केवळ संबोधनाचा शब्द नाही. त्यात आईची माया आहे, करुणा आहे, आपलेपणा आहे. समोरचा माणूस कोणत्या जातीचा, कोणत्या वर्गाचा, कोणत्या प्रदेशाचा आहे यापलीकडे त्याला आपले मानण्याची भावना आहे. म्हणूनच वारी ही केवळ पंढरपूरची वाट नाही ती माणसामाणसांमधील अंतर कमी करणारी वाट आहे.

आज आषाढीच्या निमित्ताने वारीकडे पाहताना एक प्रश्न मनात येतो, या लाखो पावलांना शतकानुशतके चालण्याचे बळ कुठून मिळते? या दिंड्यांमध्ये केवळ श्रद्धा नाही, त्यामागे एक विचार आहे. तो विचार आहे समतेचा, बंधुभावाचा आणि माणुसकीचा. हा विचार संतांच्या अभंगांतून लोकांपर्यंत पोहोचला.

ज्ञानेश्वरांनी जेव्हा ज्ञानेश्वरी मराठीत लिहिली, तेव्हा ते केवळ एका ग्रंथाची निर्मिती करत नव्हते. ते ज्ञान सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवत होते. ज्ञानावर काहींची मक्तेदारी नसते, हा त्यामागचा मूलभूत विचार होता. त्यांच्या पसायदानात स्वतःच्या मुक्तीची इच्छा नाही, संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणाची प्रार्थना आहे

"जो जे वांछील तो ते लाहो,

प्राणिजात."

सर्व प्राणिमात्रांच्या मंगलाची ही भावना संतपरंपरेच्या विचाराचा पाया बनली.

ज्ञानेश्वरांचे समकालीन संत नामदेव यांनी या विचाराला महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून नेले. त्यांचा विठ्ठल केवळ पंढरपूरात राहिला नाही. तो पंजाबपर्यंत पोहोचला. त्यांच्या रचनांना 'गुरू ग्रंथ साहिब'मध्ये स्थान मिळणे ही केवळ धार्मिक घटना नाही, ती भारतीय सांस्कृतिक एकात्मतेची महत्त्वपूर्ण खूण आहे. समतेचा आणि भक्तीचा स्वर भाषा, प्रदेश आणि पंथांच्या सीमा ओलांडू शकतो, याचे ते उदाहरण आहे.

जनाबाईंच्या अभंगांतून या परंपरेला एका स्त्रीचा, श्रम करणाऱ्या स्त्रीचा आवाज मिळतो. दासी म्हणून जगणारी जनाबाई देवाला दूरच्या मंदिरात शोधत नाही, ती त्याला आपल्या रोजच्या श्रमांत अनुभवते. दळण-कांडण, झाडलोट, संसाराची कामे करताना तिचा विठ्ठल तिचा सोबती बनतो.

आणि म्हणूनच ती निर्भयपणे म्हणते

"आता भीत नाही देवा..." या एका ओळीत भीतीवर मात केलेल्या माणसाचा स्वर आहे. अन्यायासमोर उभे राहण्याचे धैर्य अनेकदा अशाच अंतर्गत मुक्तीतून जन्माला येते.

चोखामेळ्यांच्या अभंगांत हा समतेचा प्रश्न अधिक तीव्रतेने समोर येतो. देव सर्वांचा आहे, असे सांगणाऱ्या समाजाने माणसालाच अस्पृश्य ठरवले, या वेदनेचा आवाज त्यांच्या अभंगांत आहे. त्यांची भक्ती ही केवळ अध्यात्म नाही, ती मानवी प्रतिष्ठेची मागणी आहे.

एकनाथांनी या विचाराला कृतीची जोड दिली. समाजाने उभ्या केलेल्या भिंती त्यांनी आपल्या आचरणातून ओलांडल्या. माणसाचे मूल्य जन्मावर नाही, तर त्याच्या माणुसकीवर ठरते, हा विचार त्यांनी जगला.

आणि मग येतात तुकोबा.

तुकारामांचा स्वर हा करुणेइतकाच विद्रोहाचाही आहे. त्यांनी केवळ दुःखितांच्या बाजूने उभे राहण्याचा संदेश दिला नाही, तर समाजातील दांभिकता, कर्मकांड, जातीय अहंकार आणि खोट्या प्रतिष्ठेवरही प्रहार केला. त्यांचा विद्रोह द्वेषाचा नव्हता, तो माणुसकीच्या बाजूने उभा राहणारा विद्रोह होता.

"जे का रंजले गांजले,

त्यासी म्हणे जो आपुले;

तोचि साधु ओळखावा,

देव तेथेचि जाणावा."

या अभंगात करुणा आहे. पण त्याच वेळी समाजाला विचारलेला कठोर प्रश्नही आहे, दुःखित माणसापासून दूर राहणारा धर्म कशासाठी? तुकोबांसाठी देव दगडात नव्हता तो माणसात होता. म्हणूनच त्यांची भक्ती ही केवळ भक्ती नव्हती, ती सामाजिक जाणीवेची आणि नैतिक धैर्याची भाषा होती. संतपरंपरेचा हा प्रवाह महाराष्ट्रापुरता मर्यादित राहिला नाही. भारताच्या विविध भागांत वेगवेगळ्या भाषांमध्ये, वेगवेगळ्या रूपांत माणसाच्या प्रतिष्ठेचा, समतेचा आणि बंधुभावाचा विचार उमटत राहिला. उत्तर भारतात कबीरांनी जात, धर्म आणि कर्मकांडाच्या नावाने उभ्या राहिलेल्या भिंतींना प्रश्न विचारले. त्यांचा स्वर केवळ अध्यात्माचा नव्हता; तो सामाजिक विवेकाचा होता. जन्मावर आधारित श्रेष्ठत्वाला नाकारत त्यांनी माणसाच्या अंतःकरणातील सत्याला महत्त्व दिले.

"जात न पूछो साधु की, पूछ लीजिए ज्ञान..." हा कबीरांचा विचार केवळ एका काळासाठी नव्हता. आजही जेव्हा समाजात भेदभावाच्या भिंती उभ्या राहतात, तेव्हा कबीरांचा प्रश्न आपल्याला अस्वस्थ करतो. पंजाबमध्ये गुरू नानकांनी समानतेचा विचार केवळ सांगितला नाही, तर तो जगण्याच्या पद्धतीत उतरवला. संगत आणि लंगर या परंपरांमधून माणूस माणसाच्या बरोबरीने बसतो, एकत्र भोजन करतो, ही समतेची व्यवहारातील शिकवण त्यांनी दिली. कर्नाटकात बसवण्णांनी श्रमाला प्रतिष्ठा दिली. त्यांच्या विचारात काम करणारा हात आणि विचार करणारे मन यांच्यात कोणताही भेद नव्हता.

सूफी संतांनीही प्रेम, करुणा आणि मानवी एकतेचा संदेश दिला. भाषा वेगळ्या होत्या, परंपरा वेगळ्या होत्या पण या सर्व प्रवाहांच्या केंद्रस्थानी एकच विचार होता, माणूस मोठा आहे. म्हणूनच भारतीय समाजातील समतेचा विचार हा अचानक आधुनिक काळात जन्मलेला नाही. त्याची मुळे या भूमीच्या सांस्कृतिक स्मृतीत खोलवर रुजलेली आहेत. याच विचाराला आधुनिक काळात सामाजिक परिवर्तनाची दिशा मिळाली. महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी शिक्षणाला मुक्तीचे साधन मानले. स्त्रिया आणि वंचित समाजाला ज्ञानाच्या प्रवाहात आणल्याशिवाय खरी समता निर्माण होणार नाही, हा त्यांचा आग्रह होता. सावित्रीबाई फुले यांनी हा विचार प्रत्यक्ष कृतीत उतरवला. समाजाच्या विरोधाला न जुमानता त्यांनी मुलींसाठी शाळा सुरू केली. शिक्षण म्हणजे केवळ अक्षरज्ञान नाही; ते आत्मसन्मानाचे दार आहे, हे त्यांनी दाखवून दिले.

राजर्षी शाहू महाराजांनी सामाजिक न्यायाला राज्यकारभाराचा केंद्रबिंदू बनवले. संधींची समानता, शिक्षणाचा अधिकार आणि वंचित घटकांचा सहभाग यासाठी त्यांनी घेतलेले निर्णय भारतीय सामाजिक इतिहासातील महत्त्वाचे टप्पे ठरले. आणि पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या दीर्घ सामाजिक संघर्षाला आधुनिक लोकशाहीचे स्वरूप दिले. आंबेडकरांचा संघर्ष केवळ एका समाजाच्या हक्कांसाठी नव्हता तो संपूर्ण भारतीय समाजाला समतेच्या दिशेने नेण्याचा संघर्ष होता. त्यांनी स्पष्ट केले की राजकीय लोकशाही तेव्हाच टिकेल, जेव्हा तिच्या पायाशी सामाजिक लोकशाही उभी असेल. म्हणूनच भारतीय संविधानाच्या उद्देशिकेतील न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये केवळ कायदेशीर शब्द नाहीत. ती या भूमीवर शतकानुशतके चाललेल्या संघर्षांची फलश्रुती आहेत. संतांनी समतेचा विचार लोकभाषेत मांडला. समाजसुधारकांनी त्याला सामाजिक परिवर्तनाची दिशा दिली. आणि संविधानाने त्या विचारांना नागरिकांच्या अधिकारांचे संरक्षण दिले. म्हणूनच संतविचार आणि संविधान यांच्यात संघर्ष नाही... उलट तो एक अखंड प्रवास आहे.

आज जेव्हा आपण संविधान दिंडी पाहतो, तेव्हा या प्रवासाचीच आठवण होते. हातात संविधान आणि ओठांवर संतांचे अभंग घेऊन चालणारी ही दिंडी सांगते की समता हा केवळ आधुनिक राजकीय विचार नाही तो आपल्या सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग आहे. वारीत चालणारा वारकरी आणि संविधान घेऊन चालणारा नागरिक यांच्यातील दुवा याच ठिकाणी दिसतो. दोघांच्याही प्रवासाचा केंद्रबिंदू एकच आहे माणसाची प्रतिष्ठा. पण हा प्रवास इतिहासात थांबत नाही. प्रत्येक काळ आपले नवे प्रश्न घेऊन येतो. प्रत्येक पिढीला आपल्या काळातील अन्यायाला सामोरे जावे लागते. म्हणूनच आजही जेव्हा शेतकरी, कामगार, आदिवासी, स्त्रिया, विद्यार्थी आणि सामान्य नागरिक आपल्या हक्कांसाठी रस्त्यावर उतरतात, तेव्हा त्या प्रत्येक संघर्षामध्ये या दीर्घ परंपरेचा एक स्वर ऐकू येतो.

तो स्वर आहे माणूसपणाचा. समतेचा. न्यायाचा.

संतांनी दिलेला समतेचा विचार, समाजसुधारकांनी केलेला संघर्ष आणि संविधानाने दिलेली मूल्यांची चौकट हा प्रवास केवळ इतिहासाच्या पानांमध्ये बंद राहिलेला नाही. तो आजही लोकांच्या जगण्यात, त्यांच्या संघर्षांत आणि त्यांच्या स्वप्नांत जिवंत आहे. कारण कोणताही विचार केवळ ग्रंथांमध्ये टिकत नाही तो लोकांच्या आयुष्यात उतरला, तरच त्याला अर्थ प्राप्त होतो. म्हणूनच आज निघणारी संविधान दिंडी ही केवळ एक प्रतीकात्मक यात्रा नाही. ती भारतीय समाजाच्या दीर्घ वैचारिक प्रवासाची आठवण आहे. हातात संविधान, ओठांवर संतांचे अभंग आणि मनात समतेची आकांक्षा घेऊन चालणारी ही दिंडी आपल्याला सांगते की संतांनी माणसाच्या अंतःकरणात रुजवलेली समतेची भावना आणि संविधानाने दिलेली नागरिकत्वाची जाणीव या एकाच प्रवाहाच्या दोन अभिव्यक्ती आहेत.

वारीत हजारो माणसे एकत्र चालतात. कुणी मोठे, कुणी छोटे नसते. कुणाच्या पावलांना अधिक महत्त्व नसते. प्रत्येक जण या प्रवासाचा समान भाग असतो. कदाचित म्हणूनच वारीच्या परंपरेत लोकशाहीचा एक सूक्ष्म अर्थ दडलेला आहे समानतेने चालणे. आजच्या काळातील जनआंदोलनांकडे पाहिले तरी हा धागा दिसून येतो. शेतकरी आपल्या हक्कांसाठी उभे राहतात, आदिवासी आपल्या जल-जंगल-जमिनीच्या संरक्षणासाठी लढतात, कामगार श्रमाच्या सन्मानासाठी आवाज उठवतात, स्त्रिया समानतेचा आग्रह धरतात, तरुण पिढी लोकशाहीच्या मूल्यांसाठी प्रश्न विचारते. या प्रत्येक संघर्षामागे केवळ मागण्या नसतात त्यामागे एका चांगल्या समाजाचे स्वप्न असते.

सध्या जंतरमंतरवर जमलेल्या तरुणांकडे पाहताना कवयित्री नीरजा लिहितात

दिंडी निघाली आहे मुलांची

दिंडी निघाली आहे

जमिनीवर वळवळणाऱ्या शूद्र जीवांची

दिंडी निघाली आहे हजारो वारकऱ्यांची...

देश निघाला आहे प्रकाशाच्या वाटेवर

स्वतःचीच पालखी

स्वतःच्याच खांद्यावर घेऊन.

नीरजा यांच्या कवितेतील दिंडी ही केवळ एका आंदोलनाचे वर्णन नाही. ती जागृत होत असलेल्या समाजाची प्रतिमा आहे. इथे पालखी एखाद्या संताची नाही ती लोकांच्या आशेची आहे. ती कुणा एका व्यक्तीच्या खांद्यावर नाही ती स्वतःच्या भवितव्यासाठी उभ्या राहिलेल्या लोकांच्या खांद्यावर आहे. हीच तर वारीची खरी भावना आहे. शतकानुशतके वारकरी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी चालत आले. पण त्या चालण्यात केवळ देवाचा शोध नव्हता... त्यात स्वतःला आणि समाजाला अधिक चांगले बनवण्याची आकांक्षाही होती. संतांनी माणसातील देव शोधला. संविधानाने प्रत्येक माणसाला समान अधिकार दिले. आणि जनआंदोलनांनी त्या अधिकारांचे संरक्षण करण्यासाठी आवाज उठवला. म्हणूनच वारीचा अर्थ केवळ पंढरपूरापर्यंत पोहोचण्यात नाही तो त्या प्रवासात माणसामाणसांत निर्माण होणाऱ्या नात्यात आहे. हजारो पावले एकाच दिशेने चालतात, तेव्हा केवळ अंतर कमी होत नाही मनांमधली दुराव्याची अंतरंही कमी होतात. आषाढीच्या या क्षणी वारीकडे पाहताना जाणवते की ही परंपरा आपल्याला केवळ भक्ती शिकवत नाही; ती सहअस्तित्व, करुणा आणि समतेचा अर्थ समजावते. कदाचित म्हणूनच प्रत्येक काळात नवी दिंडी निघत राहते.

कधी संतांच्या अभंगांची...

कधी संविधानाच्या मूल्यांची...

कधी न्यायासाठी लढणाऱ्या लोकांच्या स्वप्नांची...

आणि या प्रत्येक दिंडीच्या केंद्रस्थानी असतो तोच एक विचार

माणूस मोठा आहे.

वारी शेवटी एका ठिकाणी पोहोचण्याचा प्रवास नाही.

ती माणसाकडे परत येण्याची अखंड वाट आहे.

Ashadhi Ekadashi, Ashadhi Wari, Pandharpur Wari, Pandharpur pilgrimage, Vitthal, Varkari tradition, Warkari movement, Sant Dnyaneshwar, Sant Tukaram, Sant Namdev, Chokhamela, Janabai, Eknath, Kabir, Guru Nanak, Basavanna, Bhakti movement, equality, social justice, Indian Constitution, constitutional values, fraternity, democracy, human dignity, Maharashtra culture, Pandharpur temple, Ashadhi Ekadashi 2026, Constitution Dindi, saint tradition, Marathi culture, social reformers, Jyotirao Phule, Savitribai Phule, Shahu Maharaj, Dr BR Ambedkar, Indian social movements, humanity, devotional traditions, pilgrimage in India.

Updated : 25 July 2026 2:06 AM IST

आषाढी एकादशीच्या दिवशी पंढरपूरच्या चंद्रभागेच्या वाळवंटावर लाखो पावले येऊन विसावलेली असतात. अनेक दिवसांचा प्रवास करून वारकऱ्यांच्या दिंड्या विठ्ठलाच्या भेटीसाठी पोहोचलेल्या असतात. डोक्यावर तुळशीवृंदावन, हातात टाळ-मृदंग, ओठांवर अभंग आणि मनात "माऊली"चा भाव घेऊन चाललेली ही माणसे केवळ एका देवाच्या दर्शनासाठी आलेली नसतात ती एका मोठ्या सांस्कृतिक परंपरेचा भाग बनून आलेली असतात.