आता प्रथमच या नैसर्गिक व्यवस्थेची जागा मोठ्या प्रमाणात मानवनिर्मित प्रणालीने घेतली आहे. त्यामुळे एक प्रश्न जगभर चर्चिला जाऊ लागला आहे - आज कृत्रिम अंड्यातून पिल्ले जन्मली, उद्या कृत्रिम गर्भाशयात मानवी बाळे जन्मतील का? हा प्रश्न आता केवळ विज्ञानकथांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही.

कल्पना करा…तुमच्या समोर एक अंडे आहे. त्याला कोंबडीने ऊब दिलेली नाही. त्याचे नैसर्गिक कवचही नाही. तरी काही दिवसांनी त्यातून एक जिवंत पिल्लू बाहेर येते. विज्ञानाने आता ही कल्पना वास्तवात आणली आहे. १९ मे २०२६ रोजी अमेरिकेतील टेक्सास येथील कोलोसल बायोसायन्सेस या कंपनीने केलेल्या 'शेल-लेस इन्क्युबेशन सिस्टिम' या एका घोषणेने जगभरातील वैज्ञानिक, तंत्रज्ञ आणि सामान्य नागरिकांचे लक्ष वेधून घेतले. त्यानंतर Reuters, AP, Nature, India Today आणि Los Angeles Times यांसारख्या प्रमुख माध्यमांनी २० ते २३ मे २०२६ दरम्यान ही बातमी जगभर पोहोचवली. काहींनी तिला कृत्रिम अंडे (Artificial Egg) तंत्रज्ञानाची झेप म्हटले, तर काहींनी शेल-लेस इन्क्युबेशन (Shell-less Incubation) आणि एक्टोजेनेसिस (Ectogenesis) च्या दिशेने टाकलेले पहिले महत्त्वाचे पाऊल म्हटले! ३डी-प्रिंटेड कृत्रिम कवच आणि नियंत्रित संवर्धन प्रणालीतून तब्बल २६ कोंबडीची पिल्ले जन्माला आली. ही केवळ आणखी एक वैज्ञानिक बातमी नाही. तर ही घटना म्हणजे जीवननिर्मितीच्या इतिहासातील एका नव्या पर्वाची धक्कादायक चाहूल आहे.

कोंबडीच्या अंड्यातील भ्रूण वाढण्यासाठी निसर्गाने लाखो वर्षांत एक अद्भुत व्यवस्था निर्माण केली आहे. तापमान, आर्द्रता, ऑक्सिजन, पोषण आणि संरक्षण यांचा अचूक समतोल त्या कवचात राखला जातो. आता प्रथमच या नैसर्गिक व्यवस्थेची जागा मोठ्या प्रमाणात मानवनिर्मित प्रणालीने घेतली आहे. त्यामुळे एक प्रश्न जगभर चर्चिला जाऊ लागला आहे - आज कृत्रिम अंड्यातून पिल्ले जन्मली, उद्या कृत्रिम गर्भाशयात मानवी बाळे जन्मतील का? हा प्रश्न आता केवळ विज्ञानकथांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही.

शंभर वर्षांपूर्वीचे एक धाडसी स्वप्न: ही कथा प्रत्यक्षात २०२६ मध्ये सुरू झालेली नाही. तिची सुरुवात झाली होती १९२३ मध्ये. ब्रिटिश जीवशास्त्रज्ञ जे. बी. एस. हॉल्डेन यांनी "Daedalus; or, Science and the Future" या व्याख्यानात एक धाडसी कल्पना मांडली. त्यांनी या संकल्पनेला एक्टोजेनेसिस (Ectogenesis) असे नाव दिले. "एक्टो" म्हणजे बाहेर आणि "जेनेसिस" म्हणजे निर्मिती किंवा विकास. म्हणजेच आईच्या गर्भाशयाबाहेर गर्भाचा विकास! त्याकाळी ही कल्पना अनेकांना अशक्य आणि विज्ञानकथेसारखी वाटत होती. पण इतिहासात अनेकदा असे घडले आहे की आजची विज्ञानकथा उद्याचे विज्ञान बनते. आणि इतिहासाने अनेकदा हेच सिद्ध केले आहे. आता तब्बल १०३ वर्षांनंतर विज्ञान त्यांच्या कल्पनेच्या दिशेने वाटचाल करताना दिसत आहे.

आयव्हीएफ म्हणजे काय?

अनेकांना वाटते की मानवी जन्म प्रक्रियेत विज्ञानाचा हस्तक्षेप अलीकडे सुरू झाला. प्रत्यक्षात तसे नाही. १९७८ मध्ये जगातील पहिले आयव्हीएफ (IVF - इन विट्रो फर्टिलायझेशन/In Vitro Fertilization) बाळ जन्माला आले. २५ जुलै १९७८ रोजी लुईस ब्राउन या जगातील पहिल्या आयव्हीएफ बालिकेचा जन्म झाला आणि पुनरुत्पादन विज्ञानाच्या इतिहासात नवे पर्व सुरू झाले. यालाच लोकप्रिय भाषेत "टेस्ट-ट्यूब बेबी" म्हटले जाते. या प्रक्रियेत स्त्रीचे अंडाणू आणि पुरुषाचे शुक्राणू प्रयोगशाळेत एकत्र आणले जातात. फलन झाल्यानंतर तयार झालेला भ्रूण काही दिवस वाढवला जातो. त्यानंतर तो आईच्या गर्भाशयात सोडला जातो. उर्वरित सर्व विकास नैसर्गिकरीत्या गर्भाशयातच होतो. आजचे एक्टोजेनेसिस संशोधन हे अनेकांच्या मते आयव्हीएफ क्रांतीचे पुढचे तार्किक पाऊल मानले जाते.

त्याकाळी अनेकांनी याला निसर्गाविरुद्धचा प्रयोग म्हटले होते. आज मात्र जगभरातील लाखो कुटुंबांसाठी आयव्हीएफ हे वरदान ठरले आहे. भविष्यात डिजिटल ट्विन, बायोसेन्सर नेटवर्क आणि क्वांटम संगणनासारखी तंत्रज्ञानेही या क्षेत्रात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.

आयव्हीएफ आणि एक्टोजेनेसिसमध्ये नेमका फरक काय? आयव्हीएफमध्ये फक्त फलन प्रयोगशाळेत होते. एक्टोजेनेसिसमध्ये फलनानंतरचा गर्भविकासही कृत्रिम वातावरणात घडवून आणण्याचा प्रयत्न असतो. म्हणजे आयव्हीएफ हा पहिला टप्पा आहे. एक्टोजेनेसिस ही त्याची पुढील संभाव्य उत्क्रांती आहे.

या क्रांतीमागे कोणते तंत्रज्ञान आहे?

कृत्रिम अंडे किंवा भविष्यातील कृत्रिम गर्भाशय ही केवळ जीवशास्त्राची गोष्ट नाही. त्यामागे आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक्स, सेन्सर तंत्रज्ञान, मायक्रोप्रोसेसर, जैवतंत्रज्ञान, रोबोटिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), मशीन लर्निंग, बायोइन्फॉर्मेटिक्स आणि प्रगत पदार्थविज्ञान यांचा मोठा वाटा आहे. अत्यंत संवेदनशील सेन्सर्स भ्रूणाभोवतीचे तापमान, आर्द्रता, ऑक्सिजन, कार्बन डायऑक्साइड आणि रासायनिक घटक सतत मोजतात. कृत्रिम बुद्धिमत्ता या माहितीचे विश्लेषण करून आवश्यक बदल सुचवू शकते. भविष्यात एआय-नियंत्रित कृत्रिम गर्भाशय गर्भाच्या विकासावर चोवीस तास लक्ष ठेवू शकतील. त्यामुळे जीवनविज्ञान आणि इलेक्ट्रॉनिक्स यांचे अभूतपूर्व संयोग घडताना दिसत आहे.
जैवतंत्रज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचा मिलाफ कदाचित २१व्या शतकातील सर्वात मोठ्या वैज्ञानिक क्रांतींपैकी एक ठरू शकतो.

आता प्रयोगशाळेत मानवी बाळे जन्माला येतील का?

मानवी गर्भ हा कोंबडीच्या भ्रूणापेक्षा खूपच जटिल असतो. आईच्या शरीरातून केवळ अन्न आणि ऑक्सिजन मिळत नाही. हार्मोन्स, रोगप्रतिकारक घटक, जैवरासायनिक संदेश आणि असंख्य सूक्ष्म प्रक्रिया गर्भाच्या विकासात सहभागी असतात. आजपर्यंत कोणतेही मानवी बाळ पूर्णपणे कृत्रिम गर्भाशयातून जन्मलेले नाही, मात्र अकाली जन्मलेल्या कोकरांच्या भ्रूणांवर कृत्रिम गर्भाशयाचे यशस्वी प्रयोग झाले आहेत. त्यामुळे हे क्षेत्र कल्पनारंजनातून प्रत्यक्ष संशोधनाच्या टप्प्यावर पोहोचले आहे.

कधी बनतील प्रयोगशाळेत मानवी बाळे?

प्रयोगशाळेत मानवी बाळे कधी बनतील याबाबत आत्ताच निश्चित वर्ष सांगता येणार नाही. मात्र काही वैज्ञानिकांच्या मते पुढील २० ते ३० वर्षांत म्हणजे २०४६ ते २०५६ या कालखंडात अकाली जन्मलेल्या मानवी बाळांसाठी मर्यादित स्वरूपातील कृत्रिम गर्भाशय वैद्यकीय वापरात येऊ शकेल. संपूर्ण गर्भधारणा कृत्रिम वातावरणात पूर्ण होण्यासाठी कदाचित ५० ते १०० वर्षे लागू शकतात. मात्र अशा शक्यता व्यक्त केल्या जात आहेत, अनेक बाबी उलगडणे बाकी असल्याने प्रयोगशाळेत मानवी बाळे बनण्यास कमी अधिक कालावधी लागू शकतो.

पृथ्वीबाहेरील मानवसंस्कृतीसाठी…

मानवाने जर पृथ्वीबाहेर संस्कृती रुजवायची असेल, तर पुनरुत्पादनाची समस्याही पृथ्वीबाहेर सोडवावी लागेल. मानवाने भविष्यात चंद्र, मंगळ किंवा इतर ग्रहांवर कायमस्वरूपी वसाहती निर्माण केल्या तर तेथे मानवी पुनरुत्पादन मोठे आव्हान ठरू शकते. कमी गुरुत्वाकर्षण, तीव्र अंतराळ किरणोत्सर्ग आणि मर्यादित वैद्यकीय सुविधा यामुळे नैसर्गिक गर्भधारणेवर परिणाम होऊ शकतो. मानवजातीने जर खर्‍या अर्थाने बहुग्रही (Multi-planetary) संस्कृती बनायचे असेल, तर जन्म, वाढ आणि पुनरुत्पादन यांच्याही सीमा पृथ्वीबाहेर न्याव्या लागतील. अशा परिस्थितीत कृत्रिम गर्भाशय आणि एक्टोजेनेसिस ही तंत्रज्ञाने मानवजातीच्या अंतराळ विस्तारासाठी महत्त्वाची ठरू शकतात. काही भविष्यवेत्त्यांच्या मते पृथ्वीपुरती मर्यादित नसलेली "प्लॅनेटरी सिव्हिलायझेशन" उभारण्यासाठी ही तंत्रज्ञाने भविष्यातील मूलभूत पायाभूत सुविधांपैकी एक असू शकतात.

भविष्याची चाहूल

१९२३ मध्ये हॉल्डेन यांनी एक कल्पना मांडली. १९७८ मध्ये आयव्हीएफने ती कल्पना वास्तवाच्या दिशेने नेली. २०२६ मध्ये कृत्रिम अंड्यातून पिल्ले जन्माला आली. या केवळ तीन कालरेषा नाहीत; त्या मानवी जिज्ञासेच्या प्रवासातील तीन महत्त्वाचे टप्पे आहेत. पुढील शतकातील इतिहासकार कदाचित लिहितील की जीवननिर्मितीच्या नव्या युगाची सुरुवात त्या दिवशी झाली, जेव्हा मानवाने प्रथमच निसर्गाच्या कवचाबाहेर जीवन वाढवून दाखवले. विज्ञान अजून त्या टप्प्यापासून दूर आहे; पण दिशा स्पष्ट दिसू लागली आहे. आणि अनंत विश्वाच्या पसार्‍यात अनेकदा भविष्याची सर्वात मोठी सुरुवात ही आयव्हीएफ, एक्टोजेनेसिस, कृत्रिम अंडे तंत्रज्ञान (Artificial Egg Technology) असे टप्पे पार करीत एका छोट्याशा प्रयोगशाळेत, एका छोट्याशा भ्रूणापासूनच होत असते.
१९२३ मध्ये एका शास्त्रज्ञाने एक स्वप्न पाहिले. १९७८ मध्ये विज्ञानाने त्याचे पहिले पाऊल टाकले. २०२६ मध्ये कृत्रिम अंड्यातून पिल्ले जन्मली. पुढील शतकात मानवी इतिहासातील पुढचा अध्याय काय असेल, हे कोणीच सांगू शकत नाही. मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे-जीवनाची कथा आता केवळ निसर्ग लिहीत नाही; त्यात विज्ञानही सहलेखक बनू लागले आहे.
कदाचित पुढील शतकातील एखादे मूल, पृथ्वीवर नव्हे तर दुसर्‍या ग्रहावर जन्म घेईल; आणि त्याच्या जन्मकथेची बीजे २०२६ मधील कोंबडीच्या या छोट्याशा पिल्लांमध्ये दडलेली असतील. मानवी सभ्यतेच्या भ्रूणांना नव्या अंकुरांचा हा बहरच नव्हे का?

(लेखक विज्ञान-तंत्रज्ञानाचे अभ्यासक व संशोधक आहेत.)