“कुंभकर्णासारखी झोप” हा वाक्प्रचार आजही एखाद्या व्यक्तीच्या गाढ झोपेचे वर्णन करण्यासाठी वापरला जातो. परंतु अनेकांना वाटते की कुंभकर्णाला झोप खूप आवडायची म्हणून तो सतत झोपत असे. प्रत्यक्षात तसे नव्हते. त्याची दीर्घ झोप ही त्याच्या आवडीमुळे नव्हे, तर ब्रह्मदेवांकडून मिळालेल्या एका विलक्षण वरदानामुळे होती. या कथेमागे देवतांची भीती, देवी सरस्वतीची भूमिका आणि ब्रह्मदेवांचा निर्णय अशा अनेक रोचक घटनांचा समावेश आहे.

कुंभकर्ण कोण होता?

कुंभकर्ण हा महर्षी विश्रवा आणि कैकसी यांचा पुत्र होता. रावण, विभीषण आणि शूर्पणखा हे त्याचे भावंड होते. तो अत्यंत बलाढ्य, पराक्रमी आणि युद्धकुशल होता. त्याच्या एका गर्जनेने दानव आणि मनुष्य घाबरत असत. दरम्यान, तो केवळ बलवानच नव्हता, तर विद्वान आणि तपस्वीही होता. कठोर तपश्चर्या करून त्याने ब्रह्मदेवांना प्रसन्न केले होते.

ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तप

रावण, कुंभकर्ण आणि विभीषण या तिघांनीही दीर्घकाळ कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या तपामुळे त्रैलोक्य हादरले. शेवटी ब्रह्मदेव प्रकट झाले आणि प्रत्येकाला इच्छित वरदान मागण्यास सांगितले. विभीषणाने धर्मनिष्ठा आणि भगवंताची भक्ती मागितली.
रावणाने देव, दानव आणि अनेक शक्तींनी आपला वध होऊ नये, असे वरदान मागितले. कुंभकर्णाची वेळ आली तेव्हा त्यानेही अत्यंत मोठे वरदान मागण्याचा विचार केला.

Ramayana Story: सीता स्वयंवरात श्रीरामांनी उचललेले शिवधनुष्य त्यांच्या हातात कोणी दिले होते?

कुंभकर्णाला ‘इंद्रासन’ हवे होते

अनेक पुराणकथा आणि रामायणाच्या उत्तरकालीन परंपरेनुसार कुंभकर्णाला इंद्रासन, म्हणजेच देवराज इंद्राचे सिंहासन प्राप्त करायचे होते. त्याच्या प्रचंड सामर्थ्यामुळे देवतांना भीती वाटू लागली की, जर त्याला हे वरदान मिळाले तर तो स्वर्गावर अधिकार करून संपूर्ण सृष्टीत अराजक माजवेल. देवतांनी ब्रह्मदेवांना थेट विरोध केला नाही, परंतु त्यांनी देवी सरस्वतीची मदत मागितली.

देवी सरस्वतीची अद्भुत भूमिका

देवतांच्या विनंतीवरून देवी सरस्वती कुंभकर्णाच्या जिभेवर विराजमान झाल्या. त्यामुळे त्याच्या वाणीवर परिणाम झाला. कुंभकर्णाला “इंद्रासन” म्हणायचे होते; परंतु त्याच्या मुखातून “निद्रासन” किंवा “निद्रा” असा शब्द बाहेर पडला. ब्रह्मदेवांनी त्याचा उच्चार ऐकताच “तथास्तु” असे म्हणून वरदान दिले. यामुळे कुंभकर्णाला अपेक्षित इंद्रासन मिळाले नाही, तर त्याला दीर्घ निद्रेचे वरदान प्राप्त झाले.

रावणाची चिंता

आपल्या भावाला असे वरदान मिळाल्याचे पाहून रावण अत्यंत निराश झाला. इतका बलवान योद्धा जर कायम झोपेत राहणार असेल, तर त्याचा युद्धात किंवा राज्यकारभारात काहीच उपयोग होणार नव्हता. रावणाने ब्रह्मदेवांना विनंती केली की, या वरदानात काहीतरी बदल करावा.

वरदानात करण्यात आलेली सुधारणा

ब्रह्मदेवांनी रावणाची विनंती मान्य केली आणि वरदानात बदल केला. त्यांनी सांगितले की कुंभकर्ण सतत झोपून राहणार नाही, तर तो सलग सहा महिने गाढ झोपेल आणि त्यानंतर एक दिवस जागा राहील, अशी व्यवस्था करण्यात आली.

Ambaji Temple: ५१ शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाणारे गुजरातमधील अंबाजी मंदिर, जाणून घ्या पौराणिक कथा आणि धार्मिक वैशिष्ट्ये

काही रामायणे आणि ग्रंथात सहा महिने झोप आणि सहा महिने जागा असे वर्णनही आढळते. मात्र वाल्मिकी रामायणात या तपशीलाचे वर्णन संक्षिप्त स्वरूपात असून, नंतरच्या पुराणपरंपरा आणि कथांमध्ये ही कथा अधिक विस्ताराने सांगितली जाते.

कुंभकर्णाला जागे करण्यासाठी काय करावे लागायचे?

कुंभकर्ण जागा करण्यासाठी राक्षसांना मोठी मेहनत घ्यावी लागायची. नगारे आणि रणशिंगे वाजवली जात, हत्ती आणि घोडे त्याच्या अंगावरून चालवले जात, हजारो सैनिक मोठमोठ्याने आरडाओरडा करत, सुगंधी पदार्थ, विविध खाद्यपदार्थ आणि मांसाहार त्याच्यासमोर ठेवला जाई, अनेक प्रयत्नांनंतर तो जागा होत असे. जागा झाल्यानंतर त्याची भूकही प्रचंड असे. तो मोठ्या प्रमाणात अन्न ग्रहण करूनच युद्धासाठी सज्ज होत असे.

राम-रावण युद्धातील कुंभकर्ण

लंकेच्या युद्धात रावणाचे अनेक पराक्रमी सेनापती मारले गेल्यानंतर शेवटचा मोठा आधार म्हणून कुंभकर्णाला जागे करण्यात आले. कुंभकर्णाने रावणाला स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, सीतेचे हरण करणे हा मोठा अधर्म होता. त्याने रावणाच्या चुकीवर टीका केली. तरीही मोठ्या भावावरील निष्ठेमुळे त्याने युद्धात सहभागी होण्याचा निर्णय घेतला. युद्धात त्याने वानरसेनेत मोठी खळबळ उडवली. अनेक वीरांना पराभूत केले. शेवटी भगवान श्रीरामांनी दिव्य बाणांचा वर्षाव करून त्याचा वध केला.

कुंभकर्णाला झोप आवडत होती म्हणून तो सहा महिने झोपत नव्हता. त्याची दीर्घ निद्रा ही ब्रह्मदेवांकडून मिळालेल्या वरदानाचा परिणाम होती. ‘इंद्रासन’ मागण्याऐवजी देवी सरस्वतीच्या प्रभावामुळे ‘निद्रासन’ असा शब्द उच्चारला गेल्याने त्याच्या आयुष्याला वेगळे वळण मिळाले. ही कथा केवळ एक पौराणिक प्रसंग नसून, इच्छा, वाणी, विवेक आणि धर्म यांचे महत्त्व सांगणारी गहन शिकवण आहे.

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)