RBI Report Fake Currency : बाजारातून बनावट चलन नष्ट करण्याच्या उद्देशाने २०१६ मध्ये सुरू करण्यात आलेल्या नोटाबंदीचा प्रभाव आता ओसरू लागला आहे. आपल्या अलीकडील अहवालात, रिझर्व्ह बँकेने महत्त्वाचे संकेत दिले आहेत.

त्यात त्यांनी हे स्पष्ट केलंय की बाजारात चलनात असलेल्या बनावट नोटांचे प्रमाण पुन्हा एकदा वेगाने वाढू लागले आहे. विशेषतः ५०० रुपयांच्या बनावट नोटांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ दिसून येत आहे. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ दरम्यान, ५०० रुपयांच्या बनावट नोटांची संख्या २० टक्क्यांनी वाढली आहे तर २० रुपयांच्या बनावट नोटांचे चलनही वाढले आहे.

LPG Rules: 1 जूनपासून LPG नियमांमध्ये मोठे बदल, तुमचाही सिलेंडर होऊ शकतो रद्द…

रिझर्व्ह बँकेकडून माहिती

रिझर्व्ह बँकेने दिलेल्या माहितीनुसार, गेल्या आर्थिक वर्षात ५०० रुपयांच्या बनावट नोटा आढळून येण्याच्या प्रमाणात २० टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली आहे. एकूणच, बँकिंग प्रणालीमध्ये आढळून आलेल्या बनावट नोटांची संख्या ५.७ टक्क्यांनी वाढून २०२५-२६ मध्ये २,२९,७४६ वर पोहोचली; जी मागील वर्षी २,१७,३९६ इतकी होती. यांमध्ये ५०० रुपयांच्या बनावट नोटांचे प्रमाण सर्वाधिक होते आणि त्यांची संख्या वाढून १,४१,९०७ इतकी झाली.

बनावट ₹२० च्या नोटांमध्येही वाढ

अहवालानुसार, बनावट ₹२० च्या नोटांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ दिसून आली, तर ₹१००, ₹५० आणि ₹२०० या मूल्यांच्या बनावट नोटांमध्ये मात्र घट नोंदवली गेली. ₹२,००० च्या नोटा चलनातून काढून घेतल्यामुळे, या मूल्याच्या बनावट नोटा आढळण्याच्या घटनांमध्येही लक्षणीय घट झाली आहे. RBI च्या माहितीनुसार, २०२५-२६ या वर्षात, सध्या चलनात असलेल्या नोटांच्या संख्येत १०.५% आणि त्यांच्या मूल्यात ११.९% वाढ नोंदवली गेली. हे अर्थव्यवस्थेतील रोख रकमेच्या जोरदार मागणीचे निदर्शक आहे. मे २०२३ मध्ये ₹२,००० च्या नोटा चलनातून काढून घेण्यासाठी सुरू करण्यात आलेली प्रक्रिया, मागील संपूर्ण आर्थिक वर्षातही सुरूच राहिली. मार्च २०२६ पर्यंत, या मूल्याच्या एकूण ९८.४५% नोटा बँकिंग प्रणालीमध्ये परत आल्या होत्या.

नाण्यांच्या चलनातही वाढ

नाण्यांच्या चलनातही वाढ नोंदवली गेल्याचे रिझर्व्ह बँकेने कळवले आहे. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ दरम्यान, नाण्यांची एकूण संख्या ४.५ टक्क्यांनी वाढली, तर त्यांचे मूल्य ११.४ टक्क्यांनी वाढले. एकूण नाण्यांच्या संख्येपैकी सुमारे ८० टक्के वाटा हा एक, दोन आणि पाच रुपयांच्या नाण्यांचा होता. २०२५-२६ या वर्षात, मागील वर्षाच्या तुलनेत बँक नोटांच्या छपाईची मागणी कमी होती; परिणामी, छपाईवरील खर्च मागील वर्षाच्या ₹६,३७९ कोटींवरून कमी होऊन ₹४,८७५ कोटींवर आला. मोठ्या मूल्याच्या बँक नोटांच्या छपाईची मागणी कमी झाली असली, तरी १० रुपयांच्या नोटांच्या छपाईत मात्र वाढ दिसून आली.

रोख रकमेचा चलनातला प्रवाह आणखी वाढला

आपली आकडेवारी जाहीर करताना, रिझर्व्ह बँकेने कळवले की, आर्थिक वर्ष २०२५-२६ दरम्यान देशात ५०० रुपयांच्या नोटांचा चलनातला प्रवाह ११.२ टक्क्यांनी वाढला असून, चलन व्यवस्थेमध्ये सर्वाधिक वाटा असणारे चलन म्हणून या नोटांनी आपले स्थान कायम राखले आहे. मार्च २०२६ च्या अखेरीस, चलनात असलेल्या ५०० रुपयांच्या नोटांची संख्या ७,०५,४८२ पर्यंत पोहोचली; जी मागील वर्षी ६,३४,४५८ इतकी होती. मूल्याच्या दृष्टीने पाहता, या नोटांचे एकूण चलन ३५.२७ लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले, तर मागील आर्थिक वर्षात हे प्रमाण ३१.७२ लाख कोटी रुपये इतके होते. चलनात असलेल्या एकूण नोटांच्या संख्येत ५०० रुपयांच्या नोटांचा वाटा ४१.२ टक्के इतका होता. जो सर्व मूल्यांच्या नोटांमध्ये सर्वाधिक आहे. मूल्यावर आधारित विचार करता, या नोटांचा वाटा ८६ टक्क्यांहून अधिक राहिला.