सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत आपण माहिती मिळवण्यासाठी, बँक व्यवहारांसाठी, ई-मेल पाठवण्यासाठी किंवा सोशल मीडिया वापरण्यासाठी स्क्रीनवर काही ना काही टाईप करत असतो. पण कोणत्याही वेबसाईटच्या सुरुवातीला वापरले जाणारे ते तीन जादूई शब्द म्हणजेच ‘WWW’ (World Wide Web) नसतील, तर हे सगळे अशक्यप्राय होईल. दरवर्षी १ ऑगस्ट रोजी जगभरात ‘वर्ल्ड वाइड वेब डे’ साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका तंत्रज्ञानाचा उत्सव नाही, तर मानवी संवाद आणि माहितीच्या क्रांतीचा गौरव करणारा ऐतिहासिक टप्पा आहे.

जागतिक स्तरावर माहितीचे आदानप्रदान सुलभ व्हावे या उद्देशाने सुरू झालेल्या या तंत्रज्ञानाने आज संपूर्ण पृथ्वीला एका ‘जागतिक खेड्यात’ (Global Village) रूपांतरित केले आहे. शिक्षण क्षेत्रातील ऑनलाइन क्लासेसपासून ते अंतराळ संशोधनापर्यंत, आणि लहानांच्या मनोरंजनापासून ते अब्जावधी डॉलर्सच्या डिजिटल व्यापारापर्यंत सर्वच गोष्टी आज वेबच्या खांद्यावर पेलल्या जात आहेत. हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की, या अफाट माहितीच्या महाजालाचा योग्य, सकारात्मक आणि सुरक्षित वापर करून आपण आपला समाज अधिक समृद्ध आणि प्रगत करू शकतो.

१९८९ मधील ती एक कल्पना आणि टिम बर्नर्स-ली यांची वैज्ञानिक जिद्द

वर्ल्ड वाईड वेबचा जन्म १९८९ मध्ये स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा येथील ‘सर्न’ (CERN – European Organization for Nuclear Research) या युरोपियन अणुसंशोधन प्रयोगशाळेत झाला. तेथे कार्यरत असलेले ३४ वर्षीय ब्रिटिश संगणक शास्त्रज्ञ टिम बर्नर्स-ली (Sir Tim Berners-Lee) यांना एक मोठी अडचण जाणवत होती. जगातील विविध विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांमधील शास्त्रज्ञांना आपापसातील संशोधन डेटा आणि माहिती शेअर करणे खूप कठीण जात होते. प्रत्येक संगणकाची प्रणाली वेगळी असल्याने माहितीचे हस्तांतरण वेळेखाऊ आणि डोकेदुखीचे ठरत होते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Iceberg Project: जेव्हा सौदी राजकुमाराने अंटार्क्टिकाचा बर्फ आणला वाळवंटात; 1977 मधील 'जगातील सर्वात महागड्या हिमनगाची' रंजक कथा

या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी टिम बर्नर्स-ली यांनी ‘इन्फॉर्मेशन मॅनेजमेंट: ए प्रपोजल’ (Information Management: A Proposal) नावाचा एक तांत्रिक मसुदा तयार केला. संगणक, डेटा नेटवर्क आणि हायपरटेक्स्ट (Hypertext) या प्रणालींना एकत्र आणून एक जागतिक माहिती नेटवर्क तयार करण्याची ही संकल्पना होती. सुरुवातीला त्यांच्या वरिष्ठांनी या कल्पनेला “अस्पष्ट पण रंजक” म्हटले होते, परंतु टिम यांनी हार मानली नाही. त्यांनी जगातील पहिले वेब ब्राउझर, पहिला वेब सर्व्हर आणि ‘HTML’, ‘HTTP’ सारख्या तांत्रिक भाषा विकसित केल्या, ज्या आज संपूर्ण इंटरनेटचा पाया आहेत.

पहिली लाईव्ह वेबसाईट आणि सर्वसामान्यांसाठी खुला झालेला डिजिटल मार्ग

ऑगस्ट १९९१ मध्ये टिम बर्नर्स-ली यांनी जगातील पहिली वेबसाईट info.cern.ch लाईव्ह केली. या पहिल्या वेबसाईटवर कोणतेही रंगीबेरंगी फोटो, ग्राफिक्स किंवा व्हिडिओ नव्हते; त्यावर फक्त हायपरटेक्स्ट आणि वेब प्रोजेक्टबद्दलची तांत्रिक माहिती दिलेली होती. सर्वात महत्त्वाची आणि उदात्त गोष्ट म्हणजे, टिम बर्नर्स-ली किंवा ‘सर्न’ संस्थेने या अफाट तंत्रज्ञानाचे पेटंट आपल्या नावावर ठेवले नाही. ३० एप्रिल १९९३ रोजी ‘सर्न’ने वर्ल्ड वाईड वेब ही प्रणाली सर्वांसाठी पूर्णपणे मोफत आणि ‘ओपन सोर्स’ (Open Source) जाहीर केली. जर टिम यांनी या तंत्रज्ञानाचे रॉयल्टी शुल्क आकारले असते, तर कदाचित इंटरनेट आज इतके स्वस्त आणि घरोघरी पोहोचले नसते.

वेब आणि इंटरनेट यातील फरक समजून घेणे का गरजेचे आहे?

अनेकदा सर्वसामान्य नागरिक ‘इंटरनेट’ (Internet) आणि ‘वर्ल्ड वाईड वेब’ (World Wide Web) या दोन्ही गोष्टींना एकच मानतात, पण तांत्रिकदृष्ट्या या दोन्हीमध्ये सूक्ष्म आणि महत्त्वाचा फरक आहे:

• इंटरनेट (Internet): हे जगभरातील अब्जावधी संगणक, मोबाईल आणि उपकरणांना केबल्स, राऊटर्स आणि सॅटेलाईटद्वारे जोडणारे एक भौतिक जाळे (Network of Networks) आहे.
• वर्ल्ड वाईड वेब (WWW): हे त्या इंटरनेटच्या नेटवर्कवरून प्रवास करणाऱ्या माहितीचे, वेबपेजेसचे, चित्रांचे आणि व्हिडिओंचे माध्यम आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, इंटरनेट जर महामार्ग (Highway) असेल, तर वर्ल्ड वाईड वेब त्यावर धावणारी वाहने (Vehicles) आणि माहिती आहे.

शिक्षणापासून ते ई-कॉमर्सपर्यंत: प्रत्येक क्षेत्रात झालेला क्रांतिकारक बदल

वेबच्या आगमनाने मानवी जीवनातील प्रत्येक पैलू अमूल्य रीतीने बदलून टाकला आहे:

१. माहितीचे लोकशाहीकरण: पूर्वी एखाद्या दुर्मिळ विषयाची माहिती मिळवण्यासाठी ग्रंथालयात तासनतास शोधाशोध करावी लागायची. आज गुगल (Google) किंवा विकिपीडियाच्या एका क्लिकवर विश्वातील सर्व ज्ञान सेकंदात उपलब्ध होते. २. शिक्षण आणि संशोधन: कोरोना काळापासून ऑनलाइन शिक्षण, ई-लर्निंग प्लॅटफॉर्म्स आणि डिजिटल ग्रंथालये वेबमुळेच शक्य झाली आहेत. दूरवरच्या ग्रामीण भागातील विद्यार्थी आज जागतिक दर्जाचे शिक्षण घरी बसून घेऊ शकत आहेत. ३. व्यापार आणि ई-कॉमर्स (E-Commerce): अ‍ॅमेझॉन, फ्लिपकार्ट किंवा स्थानिक डिजिटल स्टार्टअप्स असोत; वेबमुळे व्यापाराची व्याख्या बदलली आहे. लहान विक्रेतेही आज आपले उत्पादन जगभरातील ग्राहकांपर्यंत पोहोचवू शकत आहेत. ४. दळणवळण आणि सोशल मीडिया: व्हॉट्सॲप, ई-मेल, फेसबुक आणि इंस्टाग्राम यांसारख्या प्लॅटफॉर्म्समुळे जगात कुठेही बसलेल्या नातेवाईकांशी किंवा मित्रांशी क्षणार्धात संवाद साधणे शक्य झाले आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Saudi Arabia : दुपारीच होणार रात्र! सौदी अरेबियात 2 ऑगस्ट 2027 ला घडणार 21 व्या शतकातील सर्वात दुर्मिळ चमत्कार

डिजिटल युगातील धोके आणि सुरक्षित वेब वापराची गरज

‘वर्ल्ड वाईड वेब डे’ साजरा करताना त्याच्या सुरक्षित वापराकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. डिजिटल जग जितके सोयीचे आहे, तितकेच ते सायबर गुन्हेगारी (Cyber Crime), डेटा चोरी, हॅकिंग आणि फेक न्यूज (Fake News) यांसारख्या धोक्यांनी वेढलेले आहे. सायबर भामटे आज लोकांना ऑनलाइन फ्रॉडच्या जाळ्यात ओढत आहेत.

त्यामुळेच, वेबचा वापर करताना प्रत्येकाने मजबूत पासवर्ड ठेवणे, अनोळखी लिंक्सवर क्लिक न करणे, आपली वैयक्तिक किंवा आर्थिक माहिती अज्ञात वेबसाईटवर शेअर न करणे आणि टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) वापरणे अत्यंत आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान हे माणसाच्या सेवेसाठी आहे, त्याला स्वतःवर हावी होऊ न देणे आणि सायबर सुरक्षेचे नियम पाळणे हाच या दिवसाचा खरा संदेश आहे.