तस्करी संबंधित गुन्हेगारी टोळ्यांच्या तपासातून या कलावस्तू केल्या होत्या जप्त

आंतरराष्ट्रीय तस्करीच्या जाळ्यांसंबंधी अनेक चौकशांनंतर, मॅनहॅटन जिल्हा अभियोक्ता कार्यालयाने सुमारे १४ दशलक्ष डॉलर्स एकत्रित मूल्याच्या ६५७ पुरातन वस्तू भारताला परत केल्या आहेत.

न्यूयॉर्कमधील भारतीय वाणिज्य दूतावासाच्या वाणिज्यदूत राजलक्ष्मी कदम यांच्या उपस्थितीत झालेल्या एका समारंभात जिल्हा अभियोक्ता अल्विन एल. ब्रॅग ज्युनियर यांनी ही परतफेड जाहीर केली.

तस्कर सुभाष कपूर आणि दोषी ठरलेली तस्कर नॅन्सी वीनर यांच्याशी संबंधित गुन्हेगारी टोळ्यांच्या सुरू असलेल्या तपासातून अधिकाऱ्यांनी या कलावस्तू जप्त केल्या. या एकाच कारवाईत ६०० हून अधिक वस्तू परत करण्यात आल्याचे नमूद करत, अधिकाऱ्यांनी भारताला लक्ष्य करणाऱ्या सांस्कृतिक चोरीच्या व्याप्तीवर प्रकाश टाकला. 'भारतातील सांस्कृतिक वारशाला लक्ष्य करणाऱ्या तस्करीच्या जाळ्यांची व्याप्ती प्रचंड आहे,' असे ब्रॅग म्हणाले आणि पुढे म्हणाले की, चोरीला गेलेल्या कलावस्तू परत मिळवण्यासाठी अधिक प्रयत्नांची आवश्यकता आहे. कॉन्सुल जनरल बिनया प्रधान यांनी, सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण वस्तू परत मिळवण्यात मॅनहॅटन डिस्ट्रिक्ट अॅटर्नी ऑफिस आणि डिपार्टमेंट ऑफ होमलँड सिक्युरिटी यांसारख्या अमेरिकी संस्थांच्या भूमिकेची दखल घेतली.

परत केलेल्या वस्तूंमध्ये अवलोकितेश्वराच्या कांस्य मूर्तीचा समावेश आहे, जिचे मूल्य २० लाख डॉलर आहे. मूळतः रायपूर येथील महंत घासीदास स्मारक संग्रहालयात ठेवलेली ही मूर्ती, १९८२ पर्यंत चोरी करून अमेरिकेत तस्करी करण्यात आली होती आणि त्यानंतर २०२५ मध्ये न्यूयॉर्कमधील एका खाजगी संग्रहातून ती जप्त करण्यात आली. आणखी एका मोठ्या जप्तीमध्ये ७५ लाख डॉलर्स किमतीच्या लाल वाळूच्या दगडाच्या बुद्ध मूर्तीचा समावेश आहे. तस्करांनी कपूरच्या नेटवर्कमार्फत ही खराब झालेली मूर्ती न्यूयॉर्कमध्ये आणली होती, जिथे अधिकाऱ्यांनी नंतर ती एका साठवणुकीच्या जागेतून जप्त केली.

अधिकाऱ्यांनी २००० साली मध्य प्रदेशातील एका मंदिरातून लुटलेली, नृत्य करणाऱ्या गणेशाची वाळूच्या दगडाची मूर्तीही परत केली. तस्करांनी बनावट मालकी हक्काच्या कागदपत्रांच्या आधारे ही मूर्ती विकली आणि २०१२ मध्ये न्यूयॉर्कमधील क्रिस्टीज येथे तिचा लिलाव केला. त्यानंतर या वर्षाच्या सुरुवातीला एका खाजगी संग्राहकाने ही कलाकृती परत केली.

दशकाहून अधिक काळ, पुरातन वस्तू तस्करी युनिट (ATU) ने होमलँड सिक्युरिटी इन्व्हेस्टिगेशन्सच्या सहकार्याने, दक्षिण आणि आग्नेय आशियामध्ये कलावस्तूंची कथित लूट आणि तस्करी केल्याबद्दल कपूर आणि त्याच्या साथीदारांचा पाठलाग केला आहे. अधिकाऱ्यांनी २०१२ मध्ये कपूरविरुद्ध अटक वॉरंट जारी केले आणि २०१९ मध्ये त्याच्यावर व सात सह-आरोपींवर आरोपपत्र दाखल केले. २०२२ मध्ये भारतात दोषी ठरलेला कपूर, अमेरिकेत प्रत्यार्पणाच्या प्रतीक्षेत आहे.