पंतप्रधानांची इस्रायल भेट भारताच्या पश्चिम आशिया धोरणातील मोठा बदल म्हणून पाहू नये. ती बदलापेक्षा सातत्याचे प्रतीक आहे. काळानुसार या प्रदेशाबाबत भारताचा दृष्टिकोन विकसित झाला असला, तरी त्याची मूलभूत तत्त्वे कायम स्थिर राहिली आहेत — संतुलन, धोरणात्मक स्वायत्तता आणि राष्ट्रीय हिताच्या आधारे सहकार्य.
इस्रायलसोबत भारताचे संबंध नवीन नाहीत
भारताने 1992 मध्ये इस्रायलसोबत पूर्ण राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले. तेव्हापासून दोन्ही देशांमधील सहकार्य सातत्याने वाढत आहे, विशेषतः संरक्षण, शेती, जलव्यवस्थापन आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रांमध्ये. इस्रायल अनेक वर्षांपासून भारताचा महत्त्वाचा संरक्षण पुरवठादार राहिला आहे आणि दोन्ही देशांमध्ये दहशतवादविरोधी सहकार्य ही मजबूत आहे.
अलिकडच्या वर्षांत बदल झाला आहे तो या संबंधांच्या दृश्यमानतेत, त्यांच्या मूलभूत स्वरूपात नाही. उच्चस्तरीय भेटी आणि जवळच्या संबंधांची सार्वजनिक कबुली नवीन वाटू शकते, परंतु ही भागीदारी अनेक दशकांपासून विविध सरकारांच्या काळात विकसित होत आली आहे.
तिसऱ्यांदा टी-२० चा बादशाह भारत!
इराणच्या पुढील नेत्यावर ट्रम्प यांचा इशारा
'धुरंधर : द रिव्हेन्ज'वर चाहत्यांच्या उड्या… १ लाखांची तिकिटे बुक
इस्रायलसोबत सहकार्य म्हणजे पॅलेस्टाइनपासून दूर जाणे नाही
काही टीकाकारांचे मत आहे की इस्रायलसोबत वाढते संबंध भारताच्या पारंपरिक पॅलेस्टाइन समर्थन धोरणापासून दूर जाण्याचे संकेत देतात. मात्र हा निष्कर्ष अचूक नाही.
भारत अजूनही दोन-राष्ट्र उपाय याला समर्थन देतो आणि पॅलेस्टिनी नेतृत्वासोबत त्याचे राजनैतिक संबंध कायम आहेत. आंतरराष्ट्रीय मंचांवर भारत सातत्याने पॅलेस्टिनी राज्याच्या स्थापनेला पाठिंबा देत आला आहे.
सध्याचा दृष्टिकोन इस्रायल आणि पॅलेस्टाइन यांना दोन वेगवेगळे संबंध म्हणून पाहतो. एका देशाशी सहकार्य केल्याने दुसऱ्यापासून दूर जाण्याचा अर्थ होत नाही. हा संतुलित दृष्टिकोन भारताला इस्रायलसोबत धोरणात्मक सहकार्य वाढवण्यासोबतच पॅलेस्टिनी हक्कांबाबतची आपली दीर्घकालीन भूमिका कायम ठेवण्याची संधी देतो.
धोरणात्मक आणि व्यावहारिक कारणे
इस्रायलसोबत भारताचे सहकार्य मुख्यतः व्यावहारिक गरजांवर आधारित आहे:
संरक्षण सहकार्याने भारताच्या सुरक्षा क्षमतांना बळकटी दिली आहे.
तंत्रज्ञान भागीदारी शेती, जलसंधारण आणि नवोन्मेष या क्षेत्रांमध्ये मदत करते.
दहशतवादविरोधी सहकार्य सामायिक सुरक्षा चिंतांना दर्शवते.
हे निर्णय राष्ट्रीय हिताच्या आधारे घेतले गेले आहेत, कोणत्याही विचारसरणीवर आधारित नाहीत.
पश्चिम आशियातील व्यापक धोरण
भारत पश्चिम आशियातील अनेक देशांशी — इस्रायल, खाडी देश आणि इराण — मजबूत संबंध राखतो. खाडी प्रदेश भारतासाठी ऊर्जेचा महत्त्वाचा स्रोत आहे आणि तिथे मोठ्या प्रमाणावर भारतीय प्रवासी राहतात. त्याच वेळी, भारत इस्रायलसोबत सुरक्षा आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात घनिष्ठ सहकार्य करतो.
ही बहुआयामी धोरणात्मक भूमिका दर्शवते की भारत कोणत्याही एका देशाशी पूर्णपणे संलग्न होत नाही. त्याऐवजी तो संपूर्ण प्रदेशात संतुलित संबंध निर्माण करून आपले हित सुरक्षित ठेवत आहे.
महत्त्वाचे म्हणजे, या प्रदेशातील परिस्थितीही बदलली आहे. आता अनेक अरब देश खुलेपणाने इस्रायलसोबत संबंध प्रस्थापित करत आहेत. त्यामुळे पूर्वी असलेल्या कूटनीतिक संवेदनशीलता कमी झाल्या आहेत आणि भारताला संतुलित धोरण टिकवणे अधिक सोपे झाले आहे.
अधिक आत्मविश्वासासह सातत्य
पंतप्रधानांची इस्रायल भेट दशकांमध्ये परिपक्व झालेल्या संबंधांबद्दलचा आत्मविश्वास दर्शवते. ही भेट अचानक बदल किंवा परंपरेपासून दूर जाण्याचे संकेत देत नाही.
थोडक्यात, ही भेट धोरणातील सातत्य दर्शवते. पश्चिम आशियाबाबत भारताचा स्थिर आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन, जो राष्ट्रीय हिताला प्राधान्य देतो आणि कूटनीतिक संतुलन कायम ठेवतो.