यवतमाळ/वृत्तसेवा:

निसर्ग आणि अवकाशाची आवड असणाऱ्या खगोलप्रेमींसाठी येता रविवार (३१ मे २०२६) हा अत्यंत खास असणार आहे. या दिवशी आकाशात एका दुर्मिळ अशा 'ब्ल्यू मून'चा (Blue Moon 2026) सुंदर योग जुळून येत आहे.

विशेष म्हणजे, चालू मे महिन्यातील ही दुसरी पौर्णिमा असणार आहे. यापूर्वी महिन्याच्या सुरुवातीलाच म्हणजेच १ मे रोजी पहिली पौर्णिमा होऊन गेली आहे. कॅलेंडरच्या एकाच महिन्यात जेव्हा दोन पौर्णिमा येतात, तेव्हा त्या दुसऱ्या पौर्णिमेच्या चंद्राला खगोलशास्त्रीय भाषेत 'ब्ल्यू मून' म्हटले जाते.

नक्की कसा जुळून येतो 'ब्ल्यू मून'चा योग?

खगोलशास्त्रानुसार, कोणत्याही दोन पौर्णिमांमध्ये साधारणपणे २९.५ दिवसांचे (अर्थात २९ दिवस, १२ तास, ४४ मिनिटे आणि ३८ सेकंद) अंतर असते. यामुळे जेव्हा पहिली पौर्णिमा महिन्याच्या अगदी सुरुवातीला (१ किंवा २ तारखेला) येते, तेव्हा दुसरी पौर्णिमा त्याच महिन्याच्या शेवटच्या तारखेला येण्याची दाट शक्यता असते. अशाच शेवटच्या पौर्णिमेला 'ब्ल्यू मून' संबोधिले जाते.

फेब्रुवारीत कधीच का येत नाही ब्ल्यू मून?

फेब्रुवारी महिना हा सामान्यतः २८ दिवसांचाच असतो. दोन पौर्णिमांधील अंतर २९.५ दिवसांचे असल्यामुळे फेब्रुवारी महिन्यात कधीच एका महिन्यात दोन पौर्णिमा येऊ शकत नाहीत. फेब्रुवारी वगळता वर्षातील इतर कोणत्याही महिन्यात हा योग येऊ शकतो.

इतिहास आणि बदलत्या व्याख्या

• पुरातन काळातील पद्धत: जुन्या काळात एकाच हंगामातील (Season) तिसऱ्या पौर्णिमेच्या चंद्राला 'ब्ल्यू मून' म्हणण्याची प्रथा होती.
• तेरावी पौर्णिमा: जेव्हा एखाद्या संपूर्ण वर्षात एकूण १२ ऐवजी १३ पौर्णिमा येतात, तेव्हा त्या तेराव्या पौर्णिमेच्या चंद्राला 'ब्ल्यू मून' म्हणण्याचा पायंडा होता.

दर ३० महिन्यांनी येतो हा योग; आता थेट २०२८ मध्ये!

निसर्गाच्या नियमानुसार 'ब्ल्यू मून'चा हा योग दर ३० महिन्यांनी (अडीच वर्षांनी) एकदा येत असतो.

• यापूर्वी कधी आला होता? आधुनिक कॅलेंडर पद्धतीनुसार यापूर्वी ३० ऑगस्ट २०२३ रोजी ब्ल्यू मून दिसला होता.
• पुढचा योग कधी? ३१ मे २०२६ नंतर आता थेट ३१ डिसेंबर २०२८ रोजी असा दुर्मिळ योग पुन्हा पाहायला मिळणार आहे.

एकाच वर्षात दोनदा ब्ल्यू मून?

कधीकधी एकाच वर्षात दोन वेळा ब्ल्यू मून येण्याचा चमत्कारही घडतो. जेव्हा पहिला ब्ल्यू मून जानेवारी महिन्यात येतो, तेव्हा त्याच वर्षी दुसरा ब्ल्यू मून मार्चमध्ये येतो. याचे कारण म्हणजे या दोन्हीच्या मध्ये येणारा फेब्रुवारी महिना अवघ्या २८ दिवसांचा असतो. वर्षातून दोनदा ब्ल्यू मून येण्याचे हे चक्र दर १९ वर्षांनी पुनरावृत्त होते. असा योग यापूर्वी १९९९ आणि २०१८ साली आला होता.