मात्र हजारो वर्षांपूर्वी हे शक्तिशाली आणि आवाजासाठी प्रसिद्ध मार्सुपियल ऑस्ट्रेलियाच्या मुख्य भूमीवरही मोठ्या प्रमाणात फिरत होते. पश्चिम ऑस्ट्रेलियातील पिलबारा परिसरात या प्राण्यांचे जीवाश्म प्रथमच आढळून आले आहेत. जुक्कान २ या खडकातील आश्रयस्थळी ७ हजार ते ४७ हजार वर्षे जुने तस्मानियन डेव्हिलचे दात आणि जबड्याचे तुकडे सापडले आहेत. या प्राण्यांनी प्राचीन मानवी छावण्यांमध्ये उरलेले अन्न मिळवण्यासाठी हजारो वर्षे वावर केला असावा, असे हाडांवरील चाव्याच्या खुणांवरून दिसून येते.

न्यू साउथ वेल्स, ऑस्ट्रेलिया : ऑस्ट्रेलियातील अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी असलेला तस्मानियन डेव्हिल आज प्रामुख्याने देशाच्या आग्नेय किनाऱ्याजवळील तस्मानिया बेटावर आढळतो. मात्र, हजारो वर्षांपूर्वी परिस्थिती वेगळी होती. या काळात हे शक्तिशाली आणि मोठ्या आवाजासाठी प्रसिद्ध मार्सुपियल ऑस्ट्रेलियाच्या मुख्य भूमीवरही फिरत होते. आता पश्चिम ऑस्ट्रेलियातील पिलबारा प्रदेशात या प्राण्यांचे जीवाश्म प्रथमच आढळून आले आहेत.

पश्चिम ऑस्ट्रेलियातील हॅमर्स्ली पठाराच्या पश्चिम भागातील जुक्कान २ या खडकातील आश्रयस्थळी तस्मानियन डेव्हिलचे दात आणि जबड्याचे काही तुकडे सापडले आहेत. या अवशेषांचे वय ७ हजार ते ४७ हजार वर्षांच्या दरम्यान असल्याचे निश्चित करण्यात आले आहे. जुक्कान २ हे ठिकाण शेवटच्या हिमयुगापासून ऑस्ट्रेलियातील आदिवासी लोकांकडून वापरले जात असल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत.

या शोधाचे महत्त्व केवळ तस्मानियन डेव्हिलच्या प्राचीन अस्तित्वापुरते मर्यादित नाही. कारण जुक्कान २ हे उत्तर ऑस्ट्रेलियातील असे एकमेव ज्ञात स्थळ आहे, जिथे प्लाइस्टोसीन काळातील प्राण्यांचे अवशेष दगडी हत्यारे आणि मानवी वास्तव्याच्या पुराव्यांसोबत आढळले आहेत. त्यामुळे त्या काळातील मानव आणि वन्यजीव यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी हे ठिकाण विशेष महत्त्वाचे ठरते.

संशोधकांनी या ठिकाणाहून मिळालेल्या ८ हजारांहून अधिक प्राण्यांच्या हाडांची नोंद केली आहे. त्यापैकी अनेक हाडांवर तस्मानियन डेव्हिलने चावल्याच्या स्पष्ट खुणा आढळून आल्या. या खुणांमुळे या प्राण्यांचा प्राचीन मानवी छावण्यांशी थेट किंवा अप्रत्यक्ष संबंध असण्याची शक्यता पुढे आली आहे.

तस्मानियन डेव्हिल हे प्रामुख्याने मृत प्राण्यांचे मांस आणि उपलब्ध अन्नावर जगणारे संधीसाधू भक्षक आहेत. त्यामुळे प्राचीन मानवांच्या छावण्यांमध्ये शिकार किंवा अन्न खाल्ल्यानंतर उरलेले अवशेष उपलब्ध होत असतील, तर या प्राण्यांना तेथे आकर्षित होणे शक्य होते. जुक्कान २ मधील हाडांवरील चाव्याच्या खुणा याच प्रकारच्या अन्नशोधक वर्तनाचे संकेत देतात.

या पुराव्यांवरून तस्मानियन डेव्हिल दहा हजारो वर्षांपर्यंत मानवी छावण्यांच्या आसपास अन्नाच्या शोधात येत असावेत, असा संशोधकांचा अंदाज आहे. म्हणजेच प्राचीन ऑस्ट्रेलियन मानव आणि या प्राण्यांचा एकमेकांशी झालेला संपर्क पूर्वीच्या अपेक्षेपेक्षा अधिक जवळचा असू शकतो.

पुराजीवशास्त्रज्ञ टिम चर्चिल यांच्या मते, या संशोधनातील विशेष बाब म्हणजे तस्मानियन डेव्हिलचा प्राचीन ऑस्ट्रेलियन लोकांच्या जीवनाशी पूर्वी मानण्यात आलेल्या अंदाजापेक्षा अधिक जवळचा संबंध असण्याची शक्यता. मानवी छावण्यांभोवती या प्राण्यांचा नियमित वावर असल्यास, त्या काळातील मानव आणि वन्यजीव यांच्यातील परस्पर संबंधांचे एक वेगळे चित्र समोर येते.

तस्मानियन डेव्हिल आज तस्मानिया बेटापुरता मर्यादित राहिला असला तरी या नव्या जीवाश्मांमुळे त्याचा प्राचीन भौगोलिक विस्तार किती मोठा होता, याची माहिती मिळत आहे. हजारो वर्षांपूर्वी तो ऑस्ट्रेलियाच्या मुख्य भूमीवरील विविध प्रदेशांमध्ये राहत असल्याचे या शोधातून स्पष्ट होते.

जुक्कान २ येथील शोधामुळे प्लाइस्टोसीन काळातील ऑस्ट्रेलियातील जैवविविधता आणि मानवी वस्ती यांचा परस्पर संबंध समजून घेण्यास मदत होत आहे. मानवी वास्तव्य, दगडी हत्यारे, प्राण्यांची हाडे आणि तस्मानियन डेव्हिलच्या चाव्याच्या खुणा या सर्वांचा एकत्रित अभ्यास केल्याने त्या काळातील पर्यावरण आणि मानवी जीवनाबाबत महत्त्वाची माहिती मिळू शकते.

या संशोधनाचा शास्त्रीय लेख Archaeology in Oceania या नियतकालिकात प्रकाशित झाला आहे. या अभ्यासामुळे तस्मानियन डेव्हिलचा प्राचीन इतिहास, त्याचा ऑस्ट्रेलियातील विस्तार आणि मानवांशी असलेला संबंध याबाबतच्या संशोधनाला नवी दिशा मिळाली आहे.

मानव आणि तस्मानियन डेव्हिल यांचे हजारो वर्षांपूर्वीचे हे सहअस्तित्व ऑस्ट्रेलियाच्या प्राचीन पर्यावरणीय आणि मानवी इतिहासाचा महत्त्वपूर्ण भाग असल्याचे या शोधातून समोर आले आहे.