सुमारे ३ हजार वर्षांपूर्वी फिनिशियन वसाहतवाद्यांनी लागवडीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पहिल्या द्राक्षवेली या प्रदेशात आणल्या. पुरातत्त्वीय स्थळांवरून मिळालेल्या २८ द्राक्षांच्या बियांचे डीएनए विश्लेषण करून संशोधकांनी हा निष्कर्ष काढला आहे. या द्राक्षांच्या प्राचीन वाणांचा संबंध पूर्व भूमध्यसागरात लागवड केल्या जाणाऱ्या द्राक्षांशी असल्याचे आढळले. स्थानिक जंगली द्राक्षवेलींसोबत या वाणांचे संकर झाल्याने पुढे इबेरियन द्वीपकल्पातील अनेक पारंपरिक द्राक्षवाणांचा विकास झाला.

व्हॅलेन्सिया, स्पेन : इबेरियन द्वीपकल्पातील द्राक्ष लागवड आणि वाइन उद्योगाचा इतिहास रोमन साम्राज्याच्या आगमनापूर्वीच सुरू झाला होता, असे नव्या डीएनए संशोधनातून समोर आले आहे. आतापर्यंत संशोधकांना या प्रदेशातील वाइन उद्योगाची ऐतिहासिक मुळे इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकापासून सुरू झालेल्या रोमन विजयाशी जोडली जात असल्याचा संशय होता. मात्र, नव्या अभ्यासानुसार सुमारे ३ हजार वर्षांपूर्वी फिनिशियन वसाहतवाद्यांनी लागवडीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पहिल्या द्राक्षवेली इबेरियात आणल्या.

रोमन लोकांसाठी द्राक्ष लागवड आणि वाइन निर्मिती अत्यंत महत्त्वाची होती. रोमन साम्राज्याचा विस्तार ज्या प्रदेशात झाला, तेथे द्राक्षवेली पोहोचल्याचे इतिहासातून दिसून येते. त्यामुळे इबेरियातील द्राक्ष लागवडीचे श्रेय रोमन काळाला दिले जात होते. मात्र, व्हॅलेन्सिया विद्यापीठातील संशोधकांच्या नेतृत्वाखाली करण्यात आलेल्या आंतरराष्ट्रीय अभ्यासाने या समजुतीला नवे वळण दिले आहे.

संशोधकांच्या आंतरराष्ट्रीय पथकाने इबेरियन द्वीपकल्प आणि सार्डिनिया येथील विविध पुरातत्त्वीय स्थळांवरून मिळालेल्या २८ द्राक्षांच्या बियांचे डीएनए विश्लेषण केले. या विश्लेषणातून सर्वात जुन्या लागवड केलेल्या द्राक्षवेलींचा आनुवंशिक संबंध पूर्व भूमध्यसागरात वाढवल्या जाणाऱ्या द्राक्षांशी असल्याचे स्पष्ट झाले. यावरून फिनिशियन व्यापारी आणि वसाहतवाद्यांनी द्राक्ष लागवडीचे तंत्र आणि वाण या प्रदेशात आणल्याचे संशोधनातून दिसून येते.

या द्राक्षवेली इबेरियात आल्यानंतर त्या स्थानिक जंगली द्राक्षवेलींसोबत लवकरच संकरित झाल्या. या नैसर्गिक किंवा मानवी हस्तक्षेपातून झालेल्या संकरामुळे पुढे नवीन द्राक्षवाणांची निर्मिती झाली. या प्रक्रियेतून विकसित झालेल्या आनुवंशिक रेषांनी इबेरियन द्वीपकल्पातील अनेक पारंपरिक द्राक्षवाणांच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

व्हॅलेन्सिया विद्यापीठाचे संशोधक गिलेम पेरेझ-जॉर्डा यांनी सांगितले की, पहिल्या द्राक्षवेलींचा स्थानिक जंगली द्राक्षांच्या समूहांशी सुरुवातीच्या काळातच संकर झाला. त्यामुळे पुढे इबेरियन द्वीपकल्पातील अनेक पारंपरिक द्राक्षवाणांना जन्म देणाऱ्या आनुवंशिक रेषांची निर्मिती झाली. या निष्कर्षामुळे इबेरियातील द्राक्ष लागवडीच्या सुरुवातीच्या इतिहासाबाबत महत्त्वाची माहिती उपलब्ध झाली आहे.

या अभ्यासातील आणखी एक महत्त्वपूर्ण आणि आश्चर्यकारक निष्कर्ष म्हणजे काही द्राक्षवाणांनी शतकानुशतके आपले अस्तित्व टिकवून ठेवले आहे. त्यातील हेबेन (Heben) द्राक्षवाणाची लागवड गेल्या सुमारे १,१०० वर्षांपासून सातत्याने केली जात असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील काही द्राक्षवाणांच्या मागे असलेला प्राचीन आनुवंशिक वारसा किती जुना आहे, याचा अंदाज येतो.

या संशोधनामुळे फिनिशियन लोकांच्या भूमध्यसागरीय व्यापार आणि सांस्कृतिक संपर्काचे महत्त्वही अधोरेखित होते. त्यांनी केवळ वस्तूंची देवाणघेवाण केली नाही, तर द्राक्ष लागवडीसारख्या कृषी परंपराही नव्या प्रदेशांमध्ये पोहोचवल्या. त्यानंतर स्थानिक द्राक्षवेलींसोबत झालेल्या संकरातून इबेरियातील द्राक्षवाणांची स्वतंत्र परंपरा विकसित झाली.

या संशोधनाचा शास्त्रीय लेख Current Biology या नियतकालिकात प्रकाशित करण्यात आला आहे. इबेरियातील वाइन संस्कृतीचा इतिहास समजून घेण्यासाठी या अभ्यासाला महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे. रोमन साम्राज्याच्या विस्तारापूर्वीच या प्रदेशात द्राक्ष लागवडीची मजबूत परंपरा अस्तित्वात होती, हे या संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे.

दरम्यान, दक्षिण-पश्चिम स्पेनमधील एका रोमन समाधीस्थळात जतन केलेल्या प्राचीन वाइनचा शोधही यापूर्वी लागला आहे. या शोधांसह नव्या डीएनए अभ्यासामुळे भूमध्यसागरीय प्रदेशातील द्राक्ष लागवड, वाइन निर्मिती आणि त्यांचा हजारो वर्षांचा इतिहास अधिक स्पष्ट होत आहे.

द्राक्ष लागवडीच्या इतिहासाचा हा नवा शोध केवळ वाइन उद्योगासाठीच नव्हे, तर प्राचीन व्यापार, कृषी आणि मानवी स्थलांतराच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचा मानला जात आहे.

er News