निकालाच्या निमित्ताने विद्यार्थ्यांच्या आणि पालकांच्या मानसिकतेवर प्रकाश टाकणारा प्रा. अमोल बंडगर यांचा अत्यंत मार्मिक आणि दिशादर्शक लेख. गुण हे केवळ आकडे आहेत; खरे यश जिद्द आणि आत्मविश्वासात दडलेले असते.
"किती टक्के आले?" हा साधा वाटणारा प्रश्न निकालाच्या दिवशी अनेक विद्यार्थ्यांच्या मनात प्रचंड अस्वस्थता निर्माण करतो. शाळा-कॉलेजच्या नोटीस बोर्डसमोर उभे असलेले विद्यार्थी, हातात मोबाईल घेऊन वेबसाईट रिफ्रेश करणारे पालक, आणि निकालाची वाट पाहत असताना वाढलेली हृदयाची धडधड… हा सगळा अनुभव एकाच वेळी उत्सुकतेचा आणि तणावाचा असतो.
काही विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद झळकतो, त्यांच्या मेहनतीचे फळ त्यांना मिळालेले असते. पण त्याचवेळी काही विद्यार्थ्यांच्या मनात निराशा, अपूर्णतेची भावना आणि कधी कधी स्वतःबद्दल शंका निर्माण होते. या सगळ्या गोंधळात आपण एक महत्त्वाचा प्रश्न विसरतो - निकाल म्हणजे नेमकं काय? तो केवळ गुणांची बेरीज आहे का, की आपल्या संपूर्ण वर्षभराच्या प्रयत्नांचा, शिकण्याच्या प्रक्रियेचा आणि मानसिकतेचा आरसा?
आजच्या काळात निकालाला जणू जीवन-मरणाचा प्रश्न बनवले गेले आहे. '९०% पेक्षा कमी गुण म्हणजे अपयश' ही धारणा इतकी घट्ट बसली आहे की, विद्यार्थ्यांचे मूल्यांकन केवळ त्यांच्या गुणांवरून केले जाते. परंतु, हा दृष्टिकोन अत्यंत संकुचित आहे. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा असतो. प्रत्येकाची शिकण्याची गती, समजण्याची पद्धत आणि आवड वेगळी असते. काहीजण गणितात चमकतात, तर काही कला, क्रीडा किंवा विज्ञानात. तरीही सर्वांना एकाच मोजपट्टीने मोजणे अन्यायकारक नाही का? निकाल हा विद्यार्थ्याच्या बुद्धिमत्तेचा अंतिम पुरावा नसतो; तो केवळ एका विशिष्ट परीक्षेतील कामगिरीचे प्रतिबिंब असतो.
शिक्षणाचा मूळ उद्देश ज्ञान मिळवणे, विचारशक्ती विकसित करणे आणि चांगला माणूस घडवणे हा होता. पण आज शिक्षणाची व्याख्या बदलली आहे. ते एक शर्यत बनले आहे जिथे प्रत्येकजण पुढे जाण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्या शर्यतीत आनंद हरवतो. कोचिंग क्लासेस, रँकिंग सिस्टिम, कट-ऑफची स्पर्धा या सगळ्यामुळे विद्यार्थ्यांवर प्रचंड दबाव येतो. अभ्यास हा कुतूहलाने आणि आनंदाने करण्याऐवजी, तो भीतीने आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली केला जातो. जेव्हा शिक्षण आनंदाचा विषय न राहता तणावाचे कारण बनते, तेव्हा निकाल हा भीतीचा विषय होणे स्वाभाविक आहे.
निकालात यश मिळाले की आनंद होतो, तो साजरा करायलाच हवा. पण त्या यशाकडे योग्य दृष्टीने पाहणेही आवश्यक आहे. यश म्हणजे केवळ जास्त गुण मिळवणे नाही; ते आहे:
यशामुळे अहंकार निर्माण होऊ नये, कारण यश टिकवणे हे ते मिळवण्यापेक्षा अधिक कठीण असते. खरे यश तेच, जे आपल्याला अधिक नम्र, अधिक जबाबदार आणि अधिक संवेदनशील बनवते.
अपयश हा शब्द ऐकला की अनेकजण घाबरतात. पण खरे पाहता, अपयश हेच यशाचे पहिले पाऊल असते. जेव्हा निकाल अपेक्षेप्रमाणे येत नाही, तेव्हा अनेक विद्यार्थी खचतात. काहीजण स्वतःवर शंका घेतात. पण इथेच थांबणे चुकीचे आहे. अपयश आपल्याला शिकवते की आपण कुठे चुकलो, काय सुधारण्याची गरज आहे आणि पुढच्या वेळी काय वेगळे करायचे. इतिहासात अशी अनेक उदाहरणे आहेत जिथे लोकांना सुरुवातीला अपयश आले, पण त्यांनी हार न मानता पुढे प्रचंड यश मिळवले. अपयश हा अडथळा नसून, ती योग्य मार्ग दाखवणारी एक दिशा आहे.
विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात पालक आणि शिक्षकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. जर त्यांनी योग्य पद्धतीने साथ दिली, तर विद्यार्थी कोणत्याही अडचणीवर मात करू शकतो.
आजच्या जगात केवळ शैक्षणिक गुण पुरेसे नाहीत. यशस्वी होण्यासाठी संवाद कौशल्य, सर्जनशीलता, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि भावनिक बुद्धिमत्ता या गोष्टी आवश्यक आहेत. अनेक वेळा कमी गुण मिळवणारे विद्यार्थी आयुष्यात मोठे यश मिळवतात, कारण त्यांच्यात जिद्द आणि चिकाटी असते. म्हणूनच, निकाल हा यशाचा एकमेव मापदंड नाही.
इतरांशी तुलना करण्यापेक्षा, स्वतःशी स्पर्धा करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. 'कालपेक्षा आज आपण किती सुधारलो' हा खरा प्रश्न आहे. स्वतःशी स्पर्धा करणारा विद्यार्थीच खऱ्या अर्थाने प्रगती करतो. आज सोशल मीडियामुळे तुलना अधिक वाढली आहे. इतरांचे गुण, यश पाहून अनेक विद्यार्थ्यांना कमीपणा वाटतो. पण लक्षात ठेवा, सोशल मीडियावर दिसणारे यश हे संपूर्ण वास्तव नसते. तुमचा प्रवास तुमचा आहे, तो इतरांशी तुलना करून मोजू नका.
निकाल हा शेवट नाही, तो एका नव्या प्रवासाची सुरुवात आहे. तो आपल्याला थांबवण्यासाठी नाही, तर अधिक उंच भरारी घेण्यासाठी प्रेरित करतो. म्हणूनच, निकालाकडे भीतीने नव्हे, तर धैर्याने आणि सकारात्मकतेने पाहूया.