गेल्या अनेक दशकांपासून शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा आणि सामाजिक क्षेत्रात त्यांनी दिलेले योगदान देशासाठी मोलाचे मानले जाते. त्यांच्या निधनाची बातमी समोर येताच राजकीय, शैक्षणिक आणि सामाजिक क्षेत्रातून हळहळ व्यक्त करण्यात येत आहे.

२२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील आंबप या छोट्याशा गावात एका साध्या शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. ग्रामीण भागातील सामान्य कुटुंबातून पुढे येत त्यांनी स्वतःच्या मेहनतीच्या बळावर देशातील सर्वात मोठ्या शिक्षणसमूहांपैकी एक उभारला. शिक्षण हेच समाज परिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे, या विश्वासातून त्यांनी आयुष्यभर काम केले. लाखो विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षण उपलब्ध करून देणे, हेच त्यांचे जीवनध्येय होते.

राजकारणातील त्यांचा प्रवासही तितकाच उल्लेखनीय होता. सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात त्यांनी काँग्रेस पक्षातून केली. १९५७ मध्ये ते कोल्हापूर नगरपालिकेवर निवडून आले. पुढे त्यांनी महापौर म्हणून जबाबदारी सांभाळली. १९६७ आणि १९७२ मध्ये ते पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघातून आमदार म्हणून निवडून आले. राज्याच्या राजकारणात प्रभावी नेतृत्व म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली. मात्र, काही काळानंतर त्यांनी सक्रिय राजकारणापासून स्वतःला दूर ठेवत शिक्षण क्षेत्रात संपूर्ण वेळ देण्याचा निर्णय घेतला.

१९८३ मध्ये नवी मुंबई येथे रामराव आदिक इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (RAIT) या अभियांत्रिकी महाविद्यालयाची स्थापना करून त्यांनी शिक्षण क्षेत्रातील मोठ्या प्रवासाची सुरुवात केली. त्यानंतर त्यांनी मागे वळून पाहिले नाही. पुढील काही दशकांत त्यांच्या नेतृत्वाखाली डी. वाय. पाटील ग्रुप देशातील अग्रगण्य शैक्षणिक संस्थांपैकी एक बनला.

आज त्यांच्या समूहांतर्गत महाराष्ट्रासह देशातील विविध भागांत डीम्ड विद्यापीठे, खासगी विद्यापीठे आणि १८० हून अधिक शैक्षणिक संस्था कार्यरत आहेत. वैद्यकीय, दंतवैद्यकीय, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, फार्मसी, नर्सिंग, फिजिओथेरपी, कृषी, आर्किटेक्चर आणि कायदा अशा विविध क्षेत्रांमध्ये लाखो विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही जागतिक दर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून देण्यात त्यांचे योगदान विशेष मानले जाते.

शिक्षण क्षेत्राबरोबरच त्यांनी आरोग्य क्षेत्रातही मोठे कार्य केले. आधुनिक रुग्णालये, वैद्यकीय महाविद्यालये आणि संशोधन संस्थांच्या माध्यमातून त्यांनी आरोग्यसेवा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला. गरीब आणि गरजू रुग्णांना उपचार मिळावेत, यासाठी त्यांनी अनेक उपक्रम राबवले.

क्रीडा क्षेत्रातही त्यांचे योगदान तितकेच मोठे आहे. नवी मुंबईतील जागतिक दर्जाचे डॉ. डी. वाय. पाटील स्टेडियम त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक मानले जाते. या स्टेडियममध्ये अनेक आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने, आयपीएल स्पर्धा, फुटबॉल सामने तसेच विविध राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन झाले आहे. भारतीय क्रीडा क्षेत्राला आधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देण्यात त्यांचा मोठा वाटा राहिला.

त्यांच्या दीर्घ सार्वजनिक अनुभवाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांची विविध राज्यांच्या राज्यपालपदी नियुक्ती केली होती. त्यांनी २००९ ते २०१३ या कालावधीत त्रिपुराचे राज्यपाल, त्यानंतर २०१३ ते २०१४ या काळात बिहारचे राज्यपाल म्हणून जबाबदारी सांभाळली. तसेच काही काळ पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदाचा अतिरिक्त कार्यभारही त्यांनी सांभाळला. राज्यपाल म्हणून त्यांनी शिक्षण, प्रशासन आणि सामाजिक विकासाशी संबंधित अनेक उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले.

शिक्षण आणि समाजसेवेतील त्यांच्या अतुलनीय योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना १९९१ मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. याशिवाय देश-विदेशातील अनेक प्रतिष्ठित विद्यापीठांकडून त्यांना मानद डॉक्टरेट आणि डी.लिट. पदव्या प्रदान करण्यात आल्या.

डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा परिवारही शिक्षण, आरोग्य आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय आहे. त्यांचे पुत्र डॉ. संजय डी. वाय. पाटील, सतेज (बंटी) पाटील, विजय डी. वाय. पाटील आणि डॉ. अजिंक्य डी. वाय. पाटील, तसेच कन्या डॉ. नंदिता पालशेतकर विविध शैक्षणिक आणि आरोग्य संस्थांच्या कामकाजात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. त्यांचे नातू ऋतुराज पाटील देखील सार्वजनिक जीवनात सक्रिय आहेत.

डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनामुळे शिक्षण क्षेत्राने दूरदृष्टी असलेला एक महान शिक्षणतज्ज्ञ गमावला आहे. एका साध्या शेतकरी कुटुंबातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास लाखो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा देणारा ठरला. शिक्षण, समाजसेवा, आरोग्य, क्रीडा आणि सार्वजनिक जीवनातील त्यांचे योगदान पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी राहणार आहे. त्यांच्या कार्यामुळेच त्यांना महाराष्ट्रात ‘शिक्षणमहर्षी’ म्हणून मानाचे स्थान मिळाले आणि देशाच्या शिक्षणविश्वात त्यांचे नाव कायम स्मरणात राहील.