इंग्रजांचे वैशिष्ट्य हे की, त्यांनी ते संगतवार संग्रहित केलेत. आजवर त्यावर कुणीच प्रकाश टाकला नव्हता. उलट इंग्रजांनीच लिहिलेल्या खोट्या भ्रष्ट इतिहासाची नक्कल येथील विद्वान करीत आले. धर्मपालजींचं हे कार्य मोहोंजोदारो-हडप्पाच्या उत्खननापेक्षाही एक जिवंत जागता चालता-बोलता इतिहासच अगदी काल-परवाच्या वर्तमानाचा तो सुद्धा इंग्रजांचाच अधिका-यांनी १७ व्या-१८ व्या शतकात प्रत्यक्ष पाहून पाठविलेल्या खलित्यांमधून दिसणारा. भारतातील शिक्षण या खंडानं तर सारे भ्रम दूर व्हावेत. १२व्या शतकात मुस्लिम आक्रमकांनी नष्ट केलेल्या तक्षशिला-नालंदासारख्या जगातल्या एकमेवाद्वितीय अशा सर्वंकष शिक्षण व्यवस्थेनंतर ५०० वर्षांनीसुद्धा संपूर्णत: भारतभर चालणारी हजारो गुरुकुल, पाठशाळा, त्यातील आचार्यगण, लाखो विद्यार्थी, स्त्री-पुरुषांची त्यातील उपस्थिती, विषयांची वर्गवारी; एवढेच नव्हे तर तर जातवार आचार्यांची संख्या, विद्याथ्र्यांची संख्या, मुलींची संख्या ही चक्रावून टाकणारी आणि अभिमानाने ऊर भरून यावी अशी! संपूर्ण भारत हा ज्ञानसंपन्न उद्योगप्रधान, ग्रामव्यवस्था आत्मनिर्भर तसेच व्यापारात अग्रगण्य कसा होता, हे धर्मपालजींनी दाखवून दिलं.

विशाखापट्टणम् या जिल्ह्यातील इंग्रज अधिका-याने पाठविलेल्या अहवालाचा नमुना पाहण्यासारखा आहे. या जिल्ह्यात एकूण पाठशाळा ७५१, तर विद्यार्थी संख्या- दलित (शूद्र) ८३३ (पु), ४९ (स्त्री), ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य- ४८३५ (पु), ४९ (स्त्री), मुस्लिम छात्र ८० लोकसंख्या ४,५६,९६१. या प्रमाणे संपूर्ण भारताचे सर्वेक्षण १८२१ मधील आहे. सर्वेक्षणात खूप तपशील आहे. हिंदू पाठशाळा, मुस्लिम मदरसे, विषयांची सूची. वयोगट ५ ते १५, वेळ सकाळी ९ ते ११, सायंकाळी ६ ते ८ आणि ११ ते ९ अशी निवासी विद्यालये, गुरुकुल. यात दलित स्त्री-पुरुषांचाही सहभाग आहे. काही विशेष विभाग आहेत. चित्रकारी, शिल्पकारी, रेशीम, सुती मागावरचे विणकाम अशा चाळीसेक प्रकारांच्या कौशल्यांची यादी दिली. याच बरोबर फारसी, उर्दूचेही स्वतंत्र विषय आहेत. नृत्य शाळांची संख्या आणि त्यात शिक्षण घेणा-यांची संख्या ही खूप मोठी आहे. अर्थशास्त्र, गणित, तत्त्वज्ञान हे विषयही स्वतंत्रपणे शिकविले जायचे. पाटी-पेन्सिल हा भारतातला एक मोठा उद्योग होता. कागदाची वही, चोपड्या, शाई-बोरू, लेखण्या हा पण सार्वत्रिक उद्योग होता. धर्मपालजींच्या संशोधनाने भारतीय विचारविश्व ढवळून निघायला हवे होते. पण ते तसे फारसं घडलं नाही. याचे कारण सत्तेत असणारे काँग्रेसचे सरकार. त्यांची सेक्युलर म्हणजे मुस्लिम-ख्रिश्चन धार्जिणी वृत्ती. हिंदुहिताकडे पूर्ण दुर्लक्ष. यामुळे धर्मपालांच्या महत्त्वपूर्ण कार्याचा परिचय समाजाला होऊ शकला नाही. ज्यावेळी झाला, त्यावेळी काही मोजक्याच विचारवंतांनी त्यांची दखल घेतली. सुश्री इंदुमतीताई काटदरे यांनी प्रयत्न करून प्रथम गुजरातीत आणि हिंदीत त्यांचे सर्व खंड आणले. मूळ लेखन इंग्रजीत असल्यामुळे वेळ लागला. भारतीय शिक्षण मंडळाने हे सर्व खंड मराठीत आणले. आता सर्व भाषांत होतील. या ग्रंथांचे संदर्भ घेऊन त्या आधारे पाठ्यक्रम- भारतीय विद्याचं मनोहर दर्शन करणारी दूरदर्शन मालिका-महानाट्य, महाभारतसारखे करून लोकांमधील विशेषत: सुशिक्षितांमधील न्यूनगंड दूर करावा लागेल.