भारतही याला अपवाद नाही. अवेळी पाऊस, विक्रमी उष्णता, वाढते वायुप्रदूषण आणि भूजलाचा झपाट्याने हाेणारा ऱ्हास यामुळे पर्यावरणीय समताेल बिघडत चालला आहे. अशा वेळी आफ्रिकेने उभारलेली 'ग्रेट ग्रीन वाॅल' ही संकल्पना जगासाठी आशेचा किरण ठरते.

---

हवामान बदल हा आता वैज्ञानिकांच्या परिषदांमधील चर्चेचा विषय राहिलेला नाही, तर प्रत्येक देशाच्या अर्थव्यवस्थेला, अन्नसुरक्षेला, जलसंपत्तीला आणि मानवी जीवनाला थेट आव्हान देणारे वास्तव बनला आहे. विकसनशील आणि आर्थिकदृष्ट्या अनेक अडचणींना सामाेरे जाणारा आफ्रिका खंड आज पर्यावरण पुनर्स्थापनेच्या क्षेत्रात जगाला मार्ग दाखवत आहे, ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. हवामान बदलावर आंतरराष्ट्रीय परिषदांची मालिका, कार्बन उत्सर्जनावरून विकसित आणि विकसनशील देशांमधील वाद, निधीच्या घाेषणा आणि राजकीय आराेप-प्रत्याराेप यामध्ये जग गुंतले असताना आफ्रिकन देशांनी कृतीची वाट निवडली. याच कृतीचे रूप म्हणजे २००७ मध्ये आफ्रिकन युनियनने सुरू केलेली 'ग्रेट ग्रीन वाॅल' ही महत्त्वाकांक्षी याेजना. या याेजनेची सुरुवात सहारा वाळवंटाचा वाढता विस्तार राेखण्यासाठी करण्यात आली. सेनेगलपासून जिबूतीपर्यंत सुमारे ८ हजार किलाेमीटर लांबीची आणि १५ किलाेमीटर रुंदीची वृक्षपट्टी उभारण्याची मूळ कल्पना हाेती; मात्र कालांतराने पर्यावरणतज्ज्ञांनी निदर्शनास आणून दिले की, प्रत्येक प्रदेशाची भाैगाेलिक, हवामानविषयक आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये वेगवेगळी असल्याने सर्वत्र एकाच प्रकारची वृक्ष लागवड उपयुक्त ठरणार नाही. त्यानंतर या प्रकल्पाचा दृष्टिकाेन बदलण्यात आला आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पुनरुज्जीवनाला प्राधान्य देण्यात आले. आज 'ग्रेट ग्रीन वाॅल' म्हणजे केवळ झाडे लावण्याची माेहीम नाही. जंगलांचे पुनरुज्जीवन, गवताळ प्रदेशांचे संवर्धन, जलसंधारण, मृदसंवर्धन, दलदलीच्या क्षेत्रांचे संरक्षण, शाश्वत शेती आणि स्थानिक जैवविविधतेचे जतन यांचा एकात्मिक कार्यक्रम म्हणजे ही याेजना हाेय.

पर्यावरण संवर्धन आणि ग्रामीण विकास यांची सांगड घालणारा 'ग्रेट ग्रीन वाॅल' हा दृष्टिकाेनच या प्रकल्पाची खरी ताकद आहे. साहेल हा आफ्रिकेतील अर्ध-शुष्क प्रदेश अनेक दशकांपासून दुष्काळ, जमिनीचा ऱ्हास, गरिबी आणि अन्नटंचाईचा सामना करत आहे. या भागातील लाखाे नागरिक शेती आणि पशुपालनावर अवलंबून आहेत; मात्र हवामान बदलामुळे पर्जन्यमानातील अनिश्चितता, जमिनीची घटती सुपीकता आणि वाढते तापमान यामुळे शेतीचे गणित काेलमडले. उत्पादन घटले, राेजगार कमी झाले आणि माेठ्या प्रमाणावर स्थलांतर सुरू झाले. या पृष्ठभूमीवर 'ग्रेट ग्रीन वाॅल' ही याेजना पर्यावरणीयच नव्हे, तर सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाची चळवळ बनली. या प्रकल्पामुळे लाखाे हेक्टर जमिनीचे पुनरुज्जीवन सुरू झाले आहे. जलसंधारणामुळे भूजल पातळी सुधारण्यास मदत झाली आहे. स्थानिक वृक्ष प्रजाती आणि गवतांचे संवर्धन झाल्याने जैवविविधतेला नवे जीवन मिळाले आहे. शाश्वत शेतीच्या पद्धती स्वीकारल्याने उत्पादन क्षमता वाढू लागली आहे. महिलांसाठी स्वयंराेजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. युवकांना पर्यावरणपूरक उद्याेगांमध्ये राेजगार उपलब्ध हाेत आहे. म्हणजेच पर्यावरण संरक्षण हा आर्थिक विकासाला अडथळा नसून विकासाचे साधन ठरू शकताे, याचे हे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.या प्रकल्पाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे लाेकसहभाग. पर्यावरण संरक्षण ही केवळ सरकारची जबाबदारी नसून स्थानिक समुदाय, स्वयंसेवी संस्था, संशाेधन संस्था आणि नागरिक यांचा सहभाग तितकाच महत्त्वाचा आहे. स्थानिक ज्ञान, पारंपरिक जलव्यवस्थापन आणि स्थानिक वनस्पतींचा वापर यामुळे प्रकल्प अधिक परिणामकारक ठरला आहे. लाेकांचा सहभाग असेल, तरच विकासाची काेणतीही याेजना टिकाऊ बनते, हा महत्त्वाचा धडा या उपक्रमातून मिळताे. तथापि, या याेजनेपुढे अनेक अडथळेही आहेत. आफ्रिकेतील काही देशांतील राजकीय अस्थिरता, अंतर्गत संघर्ष, दहशतवाद, अपुरा निधी आणि तांत्रिक मर्यादा यामुळे कामाचा वेग अपेक्षेइतका नाही. २०३० पर्यंत निश्चित करण्यात आलेली सर्व उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी माेठ्या प्रमाणावर आर्थिक सहाय्य, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि प्रभावी प्रशासनाची गरज आहे. आतापर्यंत सुमारे ३० दशलक्ष हेक्टर जमिनीचे पुनरुज्जीवन झाले असले, तरी संपूर्ण उद्दिष्टाच्या तुलनेत हा प्रवास अद्याप अपूर्ण आहे. तरीदेखील या याेजनेचे महत्त्व तिच्या अपूर्णतेत नाही, तर विचारात आहे. हवामान बदलाशी लढण्यासाठी केवळ कार्बन उत्सर्जन कमी करणे पुरेसे नाही, तर नैसर्गिक संसाधनांचे पुनरुज्जीवन, शाश्वत शेती, जलसंधारण आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेचे सक्षमीकरण यांचा समन्वय आवश्यक आहे. 'ग्रेट ग्रीन वाॅल' ही त्याच व्यापक विचाराची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी आहे. भारतासाठीही हा अनुभव अत्यंत महत्त्वाचा आहे.भारतात राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि दख्खन पठारातील अनेक भागांमध्ये जमिनीचा ऱ्हास आणि पाण्याची टंचाई गंभीर हाेत आहे. हिमालयीन प्रदेशात हिमनद्या वितळत आहेत, तर किनारपट्टीवर समुद्रपातळीवाढीचा धाेका निर्माण झाला आहे. अशा परिस्थितीत पर्यावरण संरक्षणाला विकासाच्या केंद्रस्थानी ठेवण्याची वेळ आली आहे.great green wall भारतात गुजरातपासून हरयाणापर्यंत प्रस्तावित हरित भिंत ही सकारात्मक सुरुवात मानावी लागेल; मात्र ती केवळ वृक्ष लागवडीपुरती मर्यादित राहू नये. जलसंधारण, मृदसंवर्धन, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि ग्रामस्थांचा सक्रिय सहभाग यांचा त्यात समावेश असला पाहिजे. अन्यथा, अशा याेजना केवळ सरकारी अहवालांमधील आकडे बनून राहतील. आज विकसित देश हवामान बदलावर माेठमाेठ्या घाेषणा करतात; प्रत्यक्षात कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याबाबत त्यांची गती अपेक्षेइतकी नाही. वित्तपुरवठ्याची आश्वासनेही अनेकदा कागदावरच राहतात. अशा परिस्थितीत तुलनेने कमी संसाधने असलेल्या आफ्रिकन देशांनी कृतीवर भर दिला, ही बाब जगासाठी प्रेरणादायी आहे. पर्यावरण संवर्धनासाठी संपत्तीपेक्षा दृढ राजकीय इच्छाशक्ती, लाेकसहभाग आणि दीर्घकालीन नियाेजन अधिक महत्त्वाचे असते, हे त्यांनी सिद्ध केले आहे.हवामान बदल हा काेणत्याही एका देशाचा प्रश्न नाही. वातावरणाला सीमा नसतात. एका देशातील जंगलताेड, प्रदूषण किंवा कार्बन उत्सर्जनाचा परिणाम अखेर संपूर्ण पृथ्वीवर हाेताे. त्यामुळे या संकटावर उपाय शाेधताना जागतिक सहकार्य अनिवार्य आहे; परंतु त्या सहकार्याची सुरुवात प्रत्येक देशाच्या स्थानिक कृतीतूनच व्हावी लागेल. 'ग्रेट ग्रीन वाॅल' याच विचाराचे प्रतीक आहे. आज जगाला घाेषणांपेक्षा कृतीची गरज आहे. परिषदांपेक्षा प्रत्यक्ष काम महत्त्वाचे आहे. हवामान बदलाशी सामना करण्यासाठी वृक्ष लागवड, जलसंधारण, जैवविविधतेचे संरक्षण, शाश्वत शेती आणि लाेकसहभाग या पाच आधारस्तंभांवर विकासाचे नवे माॅडेल उभे करावे लागेल. आफ्रिकेने त्या दिशेने पहिले पाऊल टाकले आहे. पर्यावरणाचा प्रश्न हा भविष्यातील नसून वर्तमानाचा आहे. पुढील पिढ्यांना राहण्यायाेग्य पृथ्वी द्यायची असेल, तर निसर्गाशी संघर्ष नव्हे, तर सहजीवन स्वीकारावे लागेल. आफ्रिकेची हरित भिंत हा केवळ एक पर्यावरणीय प्रकल्प नाही, तर विकास, लाेकसहभाग आणि शाश्वत भविष्यासाठीची जागतिक चळवळ आहे. तिचे अनुकरण करणे ही आज प्रत्येक देशाची, प्रत्येक समाजाची आणि प्रत्येक नागरिकाची सामूहिक जबाबदारी आहे. कारण पृथ्वी वाचली तरच विकास टिकेल आणि विकास टिकला, तरच मानवजातीचे भविष्य सुरक्षित राहील. हवामान बदलाच्या संकटाचा मुकाबला करण्यासाठी आता घाेषणांपेक्षा कृतीची गरज आहे. वृक्ष लागवड, जलसंधारण, जैवविविधतेचे संरक्षण, शाश्वत शेती आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या सर्व बाबी एकत्रितपणे राबविल्या तरच भविष्यातील पिढ्यांसाठी सुरक्षित पृथ्वी निर्माण करता येईल.'ग्रेट ग्रीन वाॅल' हा केवळ आफ्रिकेचा प्रकल्प नाही. या प्रकल्पाने संपूर्ण मानवजातीला संदेश दिला आहे की, निसर्गाचे पुनरुज्जीवन हेच भविष्यातील विकासाचे खरे माॅडेल आहे. आज जगासमाेर उभे असलेले सर्वात माेठे आव्हान म्हणजे हवामान बदल. या आव्हानाला सामाेरे जाण्यासाठी सीमा, भाषा आणि राजकीय मतभेद यापलीकडे जाऊन सामूहिक प्रयत्नांची गरज आहे. आफ्रिकेच्या हरित भिंतीने हे सिद्ध केले आहे की, याेग्य दिशा, दीर्घकालीन दृष्टी आणि लाेकसहभाग यांच्या बळावर अशक्य वाटणारी उद्दिष्टेही साध्य हाेऊ शकतात. आता प्रश्न एवढाच आहे की, जग या प्रेरणेतून किती शिकते आणि कृतीत किती उतरवते.