१. परशुराम आणि गणपतीचे युद्ध (दंतकथा)
एकदा भगवान विष्णूंचे अवतार परशुराम हे शिवशंभूंना भेटण्यासाठी कैलास पर्वतावर आले. त्यावेळी भगवान शिव ध्यानात मग्न होते आणि गणपती दारात पहारा देत होते. परशुरामांनी आत जाण्याचा प्रयत्न केला, पण गणपतींनी त्यांना अडवले.
यावरून दोघांमध्ये प्रचंड युद्ध झाले. युद्धादरम्यान परशुरामांनी शिवजींनी दिलेले त्यांचे 'परशू' (कुऱ्हाड) गणपतीवर चालवले. ते शस्त्र आपल्या वडिलांचे (शिवजींचे) आहे, याचा आदर राखण्यासाठी गणपतींनी तो वार स्वतःवर झेलला, ज्यामुळे त्यांचा एक दात तुटला (म्हणून त्यांना 'एकदंत' म्हणतात).
मोदकाचा संबंध: दात तुटल्यामुळे गणपतीला काहीही चावून खाणे अशक्य झाले. ते खूप भुकेले होते. तेव्हा त्यांच्यासाठी असे अन्न शोधले गेले, जे अतिशय मऊ असेल आणि चावावे लागणार नाही. माता पारबतीने त्यांच्यासाठी खास 'मोदक' बनवले. मोदक इतके मऊ आणि चवदार होते की ते खाऊन गणपतीची भूक शांत झाली आणि ते अत्यंत तृप्त झाले. तेव्हापासून मोदक हा त्यांचा आवडता पदार्थ बनला.
२. माता अनुसुया आणि गणपतीची भूक
एकदा बाल गणपती माता पार्वती आणि भगवान शिव यांच्यासोबत अत्री ऋषी आणि त्यांची पत्नी माता अनुसुया यांच्या आश्रमात गेले होते. माता अनुसुयाने गणपतीला जेवणाचे आमंत्रण दिले.
बाल गणपती जेवायला बसले आणि त्यांनी एकामागून एक सगळे पदार्थ फस्त करायला सुरुवात केली. आश्रमातील सर्व अन्न संपत आले, पण गणपतीची भूक काही भागेना. माता अनुसुयाच्या हे लक्षात आले की, ही कोणती सामान्य भूक नाही.
मोदकाचा संबंध: गणपतीची भूक शांत करण्यासाठी माता अनुसुयाने त्यांना एक गोड मोदक खायला दिला. तो एकच मोदक खाल्ल्यानंतर गणपतीचे पोट भरले आणि त्यांनी आनंदाने ढेकर दिली. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, गणपतीचे पोट भरताच संपूर्ण ब्रह्मांडातल्या सर्वांचे (तसेच भगवान शिवाचेही) पोट भरले. या चमत्कारामुळे आनंदी होऊन शिव-पारतीने मोदकाला गणपतीचे प्रिय अन्न म्हणून घोषित केले.
३. 'मोदक' शब्दाचा आध्यात्मिक अर्थ
'मोदक' या शब्दाची उत्पत्ती 'मोद' या शब्दापासून झाली आहे, ज्याचा अर्थ 'आनंद' किंवा 'सुख' असा होतो. आणि 'क' म्हणजे देणारा. म्हणजेच, जो 'आनंद देतो' तो मोदक.
ज्ञानाचे प्रतीक: मोदकाचा आकार हा वर निमुळता आणि खाली पसरट असतो. तो आपल्या बुद्धी आणि ज्ञानाचे प्रतीक मानला जातो.
अद्वैताचे प्रतीक: मोदकाच्या आत गोड सारण (खोबरं आणि गूळ) असते आणि वरून कव्हर असते. याचा अर्थ असा की, बाह्य जग कितीही कठीण असले तरी आत्म्याच्या आत शुद्ध आनंद आणि गोडवा दडलेला असतो.
मोदक हे केवळ एक मिष्टान्न नसून ते तृप्ती, आनंद आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे. म्हणूनच बाप्पाला मोदकाचा नैवेद्य दाखवला की ते लवकर प्रसन्न होतात, अशी श्रद्धा आहे.
गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया!