दर महिन्याला येणारी मासिक पाळी (पीरियड्स) ही महिलांच्या शरीराची एक सामान्य आणि नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, परंतु आजच्या काळातही जगातील अनेक भागांमध्ये याकडे लाज, भीती आणि लपवण्याची गोष्ट म्हणून पाहिले जाते. याच कारणामुळे दरवर्षी २८ मे रोजी 'मासिक पाळी स्वच्छता दिन' (Menstrual Hygiene Day) साजरा केला जातो, जेणेकरून लोकांना मासिक पाळीशी संबंधित योग्य माहिती मिळावी आणि त्याभोवतीचे गैरसमज दूर करता यावेत.

मासिक पाळी हा मानवाधिकाराचाही विषय

संयुक्त राष्ट्र आणि आरोग्य संघटनांच्या मते, मासिक पाळी हा केवळ आरोग्याचाच नाही तर मानवाधिकाराचाही विषय आहे. आजच्या काळातही लाखो मुली, महिला, ट्रान्सजेंडर आणि नॉन-बायनरी व्यक्ती मासिक पाळी दरम्यान योग्य सुविधा, स्वच्छता आणि आवश्यक माहितीपासून वंचित आहेत. अनेक मुली मासिक पाळीमुळे शाळा सोडतात, तर अनेक महिलांना ऑफिस किंवा सार्वजनिक ठिकाणी अस्वस्थता जाणवते.

मासिक पाळीबाबतची लाज आणि गुप्तता लोकांना योग्य माहिती मिळवण्यापासून रोखते. त्यामुळे आजही अनेक घरांमध्ये या काळात महिलांवर अनेक निर्बंध लादले जातात, ज्याला विज्ञानाचा कोणताही आधार नाही.

मासिक पाळीशी संबंधित सामान्य गैरसमज आणि त्यांचे सत्य:

गैरसमज: मासिक पाळीचे रक्त 'अशुद्ध' किंवा 'घाणेरडे' असते.

सत्य: हा सर्वात मोठा गैरसमज आहे. मासिक पाळीचे रक्त अजिबात अशुद्ध नसते. जेव्हा महिलांच्या गर्भाशयात गर्भधारणा होत नाही, तेव्हा गर्भाशयाचे आतील अस्तर तुटून रक्ताच्या स्वरूपात शरीराबाहेर पडते. या रक्तात साधे रक्त, ऊती आणि म्युकस असते. हे शरीरातील इतर रक्तासारखेच सामान्य असते.

गैरसमज मासिक पाळी दरम्यान केस धुवू नयेत.

सत्य: या काळात केस धुणे किंवा आंघोळ करणे पूर्णपणे सुरक्षित आणि आवश्यक आहे. जुन्या काळात लोक असे म्हणायचे कारण तेव्हा गरम पाण्याची आणि बंद न्हाणीघराची सोय नसायची. उलट या काळात शरीराची स्वच्छता राखल्याने संसर्गाचा धोका कमी होतो आणि ताजेतवाने वाटते.

गैरसमज: मासिक पाळीत लोणचे किंवा अन्नपदार्थांना हात लावल्यास ते खराब होते.

सत्य: विज्ञानानुसार याचा आणि मासिक पाळीचा काहीही संबंध नाही. मासिक पाळीत शरीरातून कोणतेही हानिकारक किरण किंवा तत्त्व बाहेर पडत नाहीत, ज्यामुळे अन्न खराब होईल. जुन्या काळी महिलांना या दिवसांत आराम मिळावा म्हणून त्यांना स्वयंपाकघरापासून दूर ठेवले जाई, ज्याचे पुढे गैरसमजात रूपांतर झाले.

गैरसमज: या काळात व्यायाम किंवा शारीरिक हालचाली करू नयेत.

सत्य: जर तुम्हाला असह्य वेदना होत नसतील, तर हलका व्यायाम, चालणे (वॉक) किंवा योगासने करणे शरीरासाठी फायदेशीर ठरते. व्यायामामुळे शरीरात 'एंडोर्फिन' नावाचे संप्रेरक तयार होते, जे नैसर्गिक वेदनाशामक म्हणून काम करते आणि मूड सुधारण्यास मदत करते.

गैरसमज: एक सॅनिटरी पॅड संपूर्ण दिवसभर वापरता येतो.

सत्य: रक्तस्त्राव कमी असला तरीही दर ४ ते ६ तासांनी सॅनिटरी पॅड बदलणे अत्यंत आवश्यक आहे. जास्त वेळ एकच पॅड वापरल्याने तिथे जीवाणूंची वाढ होऊ शकते, ज्यामुळे खाज सुटणे, पुरळ उठणे आणि गंभीर संसर्ग होऊ शकतो.

गैरसमज: मासिक पाळी दरम्यान आंबट किंवा थंड पदार्थ खाऊ नयेत.

सत्य: आंबट (जसे की लिंबू, चिंच) किंवा थंड पदार्थ खाण्याने मासिक पाळीच्या वेदना वाढतात किंवा रक्तस्त्राव थांबतो, याला कोणताही वैज्ञानिक आधार नाही. या काळात महिलांनी फक्त संतुलित, पौष्टिक आणि लोहयुक्त आहार घेण्यावर भर दिला पाहिजे.

योग्य मासिक पाळी स्वच्छता (Menstrual Hygiene) का महत्त्वाची आहे?

मासिक पाळी दरम्यान स्वच्छतेची काळजी न घेतल्यास संसर्ग, खाज सुटणे, त्वचेवर रॅशेस येणे आणि इतर अनेक आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात. म्हणूनच योग्य मासिक पाळी स्वच्छता पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे.

मासिक पाळी दरम्यान या गोष्टींची काळजी घ्या:

दर ४-६ तासांनी सॅनिटरी पॅड बदला.

गुप्तांग (प्रायव्हेट पार्ट) स्वच्छ आणि सुके ठेवा.

स्वच्छ आणि सुती (आरामदायक) अंतर्वस्त्रे वापरा.

वापरलेले पॅड योग्य पद्धतीने कचऱ्यात टाका (विल्हेवाट लावा).

जास्त वेदना, दुर्गंधी किंवा अनियमित रक्तस्राव झाल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

शरीर हायड्रेटेड ठेवा (भरपूर पाणी प्या) आणि पौष्टिक अन्न खा.