ୱାଶିଂଟନ୍ / ବେଜିଂ: ଆମେରିକା ଏବଂ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିରହିଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ ତେହେରାନ୍ର ପ୍ରମୁଖ ସହଯୋଗୀ ଚୀନ୍ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୀରବ ଥିଲା। ତେବେ ଏବେ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ଚୀନ୍ର ଗୋପନ କୂଟନୀତି ଏବଂ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ଇରାନ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ରବିରତି (Ceasefire) ଚୁକ୍ତିରେ ରାଜି ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଏହି ବୁଝାମଣା ପଛରେ ପାକିସ୍ତାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚୀନ୍ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଖେଳାଳି ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିବା ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଛି।ଆମେରିକା ଏହି ଦୁଇ ସପ୍ତାହର ଅସ୍ତ୍ରବିରତି ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନକୁ ଶ୍ରେୟ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଚୀନ୍ର ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ହିଁ ଏହାକୁ ସଫଳ କରିଥିଲା। ଆମେରିକା-ଇରାନ ଅସ୍ତ୍ରବିରତିରେ ଚୀନର ଭୂମିକା ଟ୍ରମ୍ପଙ୍କ ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି: ଏପରିକି ଟ୍ରମ୍ପ ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଠାର ସହ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି। ଇରାନ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଚୀନ୍ ଚାପ ପକାଇଛି କି ବୋଲି ପଚରାଯିବାରୁ ଟ୍ରମ୍ପ କହିଥିଲେ, "ହଁ, ମୁଁ ସେମିତି ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛି।" ସିଧାସଳଖ ହସ୍ତକ୍ଷେପ: ପ୍ରଥମେ ଚୀନ୍ ପାକିସ୍ତାନ, ତୁର୍କୀ ଏବଂ ଇଜିପ୍ଟ ଭଳି ମଧ୍ୟସ୍ଥିଙ୍କ ଜରିଆରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଟ୍ରମ୍ପଙ୍କ ଡେଡଲାଇନ୍ ପାଖେଇ ଆସିଲା ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ଯୁଦ୍ଧର ଆଶଙ୍କା ଦେଖାଦେଲା, ସେତେବେଳେ ଚୀନ୍ ସିଧାସଳଖ ଇରାନ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଥିଲା ବୋଲି ଦୁଇ ଜଣ ଚୀନ୍ ଅଧିକାରୀ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି।
ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି ଯେ ଇରାନ ଉପରେ ପାକିସ୍ତାନ ଅପେକ୍ଷା ଚୀନ୍ର ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଛି। ଜାତିସଂଘରେ ଇରାନକୁ ସୁରକ୍ଷା: ଅସ୍ତ୍ରବିରତି ଘୋଷଣାର କିଛି ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ନିରାପତ୍ତା ପରିଷଦରେ (UNSC) ଚୀନ୍ ଏବଂ ରୁଷ ମିଶି ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ରୋକିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ହରମୁଜ୍ ଜଳପଥ ଖୋଲିବାକୁ ସାମରିକ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦିଆଯାଇଥାନ୍ତା। ଏହି ଜଳପଥ ବନ୍ଦ ଯୋଗୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ତୈଳ ଦର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ନୀରବତା ପଛର ରଣନୀତି ଏବଂ ଟ୍ରମ୍ପଙ୍କ ବୟାନ ଅସ୍ତ୍ରବିରତିରେ ନିଜର ଭୂମିକାକୁ ନେଇ ଚୀନ୍ ସରକାରୀ ଭାବେ କିଛି ମଧ୍ୟ କହିନାହିଁ।
କିନ୍ତୁ ଚୀନ୍ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ ୱାଙ୍ଗ୍ ୟି ଇରାନ, ଇସ୍ରାଏଲ୍, ରୁଷ ଏବଂ ଉପସାଗରୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ୨୬ ଥର ଫୋନ୍ରେ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି। ଟ୍ରମ୍ପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟ ବିବାଦରେ ସିଧାସଳଖ ନପଶିବା ଚୀନ୍ର ଏକ ବଡ଼ ରଣନୀତି ଥିଲା। ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ଟ୍ରମ୍ପ ଜାଣିଶୁଣି ନିଜ ସରକାରୀ ବିବୃତ୍ତିରେ ଚୀନ୍କୁ ଶ୍ରେୟ ଦେଇନାହାଁନ୍ତି ବରଂ ପାକିସ୍ତାନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶାହବାଜ ସରିଫ୍ଙ୍କ ନାମ ନେଇଛନ୍ତି। କାରଣ ଯଦି ଚୀନ୍ର ନାମ ନିଆଯାଏ, ତେବେ ଘରୋଇ ରାଜନୀତିରେ ଆମେରିକାର ଦୁର୍ବଳତା ପଦାରେ ପଡ଼ିବ ଏବଂ ବେଜିଂ ଏକ ସମକକ୍ଷ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଉଭା ହେବ ବୋଲି ଟ୍ରମ୍ପ ଆଶଙ୍କା କରିଥିଲେ।
ପାକିସ୍ତାନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ 'ଡ୍ରାଫ୍ଟ' ପୋଷ୍ଟକୁ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅସ୍ତ୍ରବିରତି ଘୋଷଣା ପୂର୍ବରୁ ପାକିସ୍ତାନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶାହବାଜ ସରିଫ୍ ଏକ୍ସ (X) ରେ ଏକ ପୋଷ୍ଟ କରି ଟ୍ରମ୍ପଙ୍କୁ ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଘୁଞ୍ଚାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ପୋଷ୍ଟର ପ୍ରଥମ ଅଂଶରେ "Draft - Pakistan's PM message on X" ଲେଖାଥିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଏହି ବାର୍ତ୍ତାଟି ବୋଧହୁଏ ଆମେରିକା (ହ୍ୱାଇଟ୍ ହାଉସ୍) ପକ୍ଷରୁ ଲେଖାଯାଇ ପାକିସ୍ତାନକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସରିଫ୍ ତାକୁ କେବଳ 'କପି ପେଷ୍ଟ୍' କରିଦେଇଥିଲେ। ପାକିସ୍ତାନ ଏକ ନିରପେକ୍ଷ ମଧ୍ୟସ୍ଥି ନୁହେଁ, ବରଂ 'ଆମେରିକାର କଣ୍ଢେଇ' ସାଜିଛି ବୋଲି ସମାଲୋଚନା ହେଉଛି।
ଏହି କାରଣରୁ ଇରାନ ମଧ୍ୟ ପାକିସ୍ତାନ ସହ ସିଧାସଳଖ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲା। ତେଣୁ ଇରାନକୁ ଟେବୁଲ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଶେଷରେ ଚୀନ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥିଲା। ଏଥିରେ ଚୀନ୍ର ଫାଇଦା କ'ଣ? ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାକାରୀ ଭୂମିକା ପଛରେ ଚୀନ୍ ନିଜର ବ୍ୟବସାୟିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଛି।
ତୈଳ ଆମଦାନୀ: ଚୀନ୍ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଶୋଧିତ ତୈଳ ଆମଦାନୀକାରୀ। ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ 'ସ୍ୟାଡୋ ଫ୍ଲିଟ୍' (shadow fleets ବା ପୁରୁଣା ଜାହାଜ) ମାଧ୍ୟମରେ ଇରାନରୁ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ତୈଳ ଚୀନ୍ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚୁଥିଲା। ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁରକ୍ଷା: ଯଦି ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ବ୍ୟାପକ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ଇରାନର ତୈଳ ରପ୍ତାନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା। ହରମୁଜ୍ ଜଳପଥ ଉପରେ ଆମେରିକାର କବଜା ହୋଇଥିଲେ ଚୀନ୍ର ଏହି ଗୋପନ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକ ଧରାପଡ଼ିଥାନ୍ତା। ରପ୍ତାନି ବାଣିଜ୍ୟ: ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଦେଲେ ଉତ୍ପାଦନ ହବ୍ କୁହାଯାଉଥିବା ଚୀନ୍ର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି ଗୁରୁତର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାନ୍ତା। ତେଣୁ ନିଜର ଶକ୍ତି ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆଖିଆଗରେ ରଖି ଚୀନ୍ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ଚୁକ୍ତି କରାଇବାରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲା।