ଆଜିର ଆଧୁନିକ, ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଓ ସାର୍ବଭୌମ ଓଡ଼ିଶାର ଭିତ୍ତିଭୂମି ଯେଉଁ ମନୀଷୀମାନଙ୍କ ତ୍ୟାଗ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ସାଧନା ଓ ରକ୍ତରଞ୍ଜିତ ସଂଗ୍ରାମର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ସ୍ୱାଭିମାନ ରକ୍ଷା, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନର ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସୂତ୍ରଧର ତଥା ଯୁଗପୁରୁଷ।

ମାତ୍ର ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟର ବିଡ଼ମ୍ବନାକୁ ଦେଖିଲେ ମନରେ ଗଭୀର କ୍ଷୋଭ ଜାତ ହୁଏ। ଆଜି ସ୍ୱାର୍ଥପର ରାଜନୀତି, କ୍ଷମତାର ଅହଙ୍କାର ଓ ନିଜସ୍ୱ ସଫଳତାର ଅନ୍ଧଗଳିରେ ହଜିଯାଉଥିବା କିଛି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ ପାଇଁ ଏହି ମହାନାୟକଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପମାନ କରିବାକୁ ପଛାଉ ନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପିଲାଦିନେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ପ୍ରତିଟି ପୃଷ୍ଠାରୁ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ମହାନତା, ତାଙ୍କ ସଂଗ୍ରାମର କାହାଣୀ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ କୃତି ବିଷୟରେ ପଢ଼ି ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଜି କ୍ଷମତା କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅବଦାନକୁ ବିସ୍ମୃତ ହେବା କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ନୀତିକୁ ସମାଲୋଚନା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ, ଲଜ୍ଜାଜନକ ଏବଂ ଏକ ଅକ୍ଷମଣୀୟ ଅପରାଧ। ଇତିହାସକୁ ବିକୃତ କରି ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ହାସଲ କରିବାର ଏହି ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଆମ ଜାତୀୟ ଚରିତ୍ର ପ୍ରତି ଏକ ବଡ଼ କୁଠାରଘାତ। ଆଜି ସମୟ ଆସିଛି ଆମକୁ ପଛକୁ ଫେରି ଚାହିଁବାକୁ ପଡ଼ିବ, ନିଜର ଅତୀତକୁ ଖୋଜିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ଏକ ସଚେତନ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ହେବ ଯେ, କେଉଁମାନଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଓ ନିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଆମ ଜାତି ଆଜି ଏତେ ଦୂର ଆସିପାରିଛି ଏବଂ ଇତିହାସର ସେହି ସଂକଟକାଳରେ ସେମାନଙ୍କ ଐତିହାସିକ ଭୂମିକା କ'ଣ ଥିଲା। ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧର ଇତିହାସକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ସେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଜାତି ଏକ ଚରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସଙ୍କଟ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିଲା। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଲୋପ କରିବା ପାଇଁ ପଡ଼ୋଶୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଏବଂ କିଛି କୁଟିଳ ପ୍ରଶାସକଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଚକ୍ରାନ୍ତର ଜାଲ ବିଛାଯାଇଥିଲା। "ଓଡ଼ିଆ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ନୁହେଁ" ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ଅପଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଥିଲା। ସେହି ଅନ୍ଧକାରମୟ ଓ ନୈରାଶ୍ୟଜନକ ସମୟରେ ଫକୀରମୋହନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଅଜେୟ ଦୁର୍ଗ ସଦୃଶ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ। ବାଲେଶ୍ୱରର ମାଟିରେ 'ଉତ୍କଳ ପ୍ରେସ' ଭଳି ଏକ ସାରସ୍ୱତ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ କରି, ସେଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପତ୍ରପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶନ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ସୁପ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଜାଗରଣର ନୂତନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଆଣିଥିଲେ। କେବଳ ଭାଷା ସୁରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ନୁହେଁ, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ଏକ ଅତି ସମୃଦ୍ଧ, ବାସ୍ତବବାଦୀ ଓ ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟିକ ରୂପ ଦେବା ପାଇଁ ସେ କଥାସାହିତ୍ୟକୁ ନିଜର ପ୍ରମୁଖ ଆୟୁଧ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଲେଖନୀରୁ ନିଃସୃତ ହୋଇଥିଲା 'ଛମାଣ ଆଠଗୁଣ୍ଠ', 'ମାମୁ', 'ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ' ଓ 'ଲଛମା' ଭଳି କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ ଏବଂ 'ରେବତୀ' ଭଳି ସର୍ବପ୍ରଥମ ଆଧୁନିକ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ। ଏହି ସାହିତ୍ୟିକ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିବା କୁସଂସ୍କାର, ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ବିରୋଧ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ, ଶୋଷଣ ଓ ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର ନିଷ୍ଠୁରତା ବିରୋଧରେ ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ସାମାଜିକ ବିପ୍ଳବର ସୂତ୍ରପାତ କରିଥିଲେ। ସାଧାରଣ ଖଟିଖିଆ ମଣିଷର ମୁହଁର ଭାଷାକୁ, ହାଟ-ବଜାରର କଥିତ ଶବ୍ଦକୁ ସେ ସାହିତ୍ୟର ସିଂହାସନରେ ବସାଇ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲେ ଯେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରକାଶନ ଶକ୍ତି ପୃଥିବୀର ଯେକୌଣସି ସମୃଦ୍ଧ ଭାଷାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ଏହି ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ସଚେତନତା ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମାନବୋଧ ହିଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନର ମୂଳଦୁଆ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସାଜିଥିଲା।

ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ସାଂଗଠନିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଭୂମିକା ଥିଲା ଅନନ୍ୟ ଏବଂ ଅତୁଳନୀୟ। ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ, ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏବଂ ମହାରାଜା ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦେଓଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରାତଃସ୍ମରଣୀୟ ମହାନେତାମାନଙ୍କ ସହ ସେ କାନ୍ଧରେ କାନ୍ଧ ମିଳାଇ 'ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ'ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ଅଭିଯାନକୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣ ଅନୁକୋଣକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରାଇଥିଲେ। ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିବା ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏକତ୍ରୀକରଣ କରିବା ପାଇଁ ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଲେଖନୀ, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସର୍ବୋପରି ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଦେଇଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଜଣେ ଦକ୍ଷ ଦେୱାନ ବା ପ୍ରଶାସକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶାସନ ଗଦିରେ ବସି ଓଡ଼ିଆ ଶିକ୍ଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଅଗ୍ରଗତି ପାଇଁ ସଦାସର୍ବଦା ଚେଷ୍ଟିତ ଥିଲେ। କେବଳ ଜଣେ କୃତଘ୍ନ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପର ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ତାଙ୍କର ଏହି ମହାନ ଜାତୀୟ ତ୍ୟାଗକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ। ଯେଉଁ ଜାତି ନିଜର ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅମୂଲ୍ୟ ଅବଦାନକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମ୍ମାନ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ଜାତିର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ପରିଚୟ ସଂସାରରେ ବେଶୀ ଦିନ ତିଷ୍ଠି ରହେ ନାହିଁ। ଫକୀରମୋହନ କେବଳ ଜଣେ ଐତିହାସିକ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଓଡ଼ିଆ ଅସ୍ମିତା, ଜାତୀୟତା ଓ ଆମ ଭାଷାର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର। ତେଣୁ ନିଜର ସାମୟିକ ରାଜନୈତିକ ଫାଇଦା କିମ୍ବା ଅହଂକାର ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକ୍ଷେପ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଆଜିର ଯୁବପିଢ଼ି ଓ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଆ ସମାଜକୁ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ସେହି ସ୍ୱାଭିମାନୀ ଆଦର୍ଶରେ ପୁନର୍ବାର ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆମ ମାତୃଭାଷାର ପ୍ରଚାର, ପ୍ରସାର ଏବଂ ଏହି ମାଟିର ପ୍ରଗତିରେ ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟ କୀର୍ତ୍ତି ରହିଛି, ତାହା ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିବ ଏବଂ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାଧାରାର କୌଣସି ବି ଝଡ଼ ଏହି ମହାନ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ହୃଦୟରୁ କେବେ ହେଲେ ଲିଭାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।