సింధు-సరస్వతి నాగరికతకు చెందిన ఈ ప్రసిద్ధ "పశుపతి ముద్రిక" (సీల్ 420/DK-G) పై భారత ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ చేసిన ఒక సోషల్ మీడియా పోస్ట్‌ను, అమెరికన్ చరిత్రకారిణి ఆద్రీ ట్రుష్కే ఎక్స్ (X) వేదికగా సవాలు చేయడంతో ఈ వివాదం మొదలైంది. భారతదేశపు "అవిచ్ఛిన్న నాగరికత కొనసాగింపు"కు ఈ ముద్రిక అత్యంత శక్తివంతమైన చిహ్నమని, ఇందులో యోగాసనంలో కూర్చున్న వ్యక్తిని 'శివ-పశుపతి'గా విస్తృతంగా గుర్తిస్తున్నారని మంత్రిత్వ శాఖ పేర్కొంది.

సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ వాదనను తోసిపుచ్చుతూ ఆద్రీ ట్రుష్కే.. ఈ చిత్రం హిందూ దేవుడైన శివుడిది కాదని, ఇది నైరుతి ఇరాన్‌లో ఒకప్పుడు వర్ధిల్లిన 'ప్రోటో-ఎలామైట్' (Proto-Elamite) నాగరికత ఐకానోగ్రఫీ నుండి ప్రేరణ పొంది ఉండవచ్చని వాదించారు. ఇది యూరేషియాకు చెందిన "జంతువుల ప్రభువు" (లార్డ్ ఆఫ్ యానిమల్స్) దేవతను సూచిస్తుందని ఆమె పేర్కొన్నారు. ఈ వ్యాఖ్యలపై భారతీయ చరిత్రకారులు, రచయితలు తీవ్రంగా స్పందించారు. ఈ ముద్రికలో పద్మాసనం లేదా మూలబంధాసనంలో కూర్చున్న భంగిమ, శైవ సంకేతాలు, ఆధ్యాత్మిక భావన నేటికీ భారతదేశ ఆలయాలు, యోగా సంప్రదాయాలలో సజీవంగా ఉన్నాయని వారు వాదించారు.

ట్రుష్కే వాదనను ప్రముఖ రచయిత అమిష్ త్రిపాఠి తీవ్రంగా తప్పుబట్టారు. ఈ పశుపతి ముద్రికపై ఏనుగు, నీటి గేదె, ఖడ్గమృగం వంటి జంతువుల బొమ్మలు ఉన్నాయని, ఇవి ప్రాచీన ఎలామ్ (ఇరాన్) ప్రాంతానికి చెందినవి కావు సగర్వంగా భారతదేశానికి చెందినవని ఆయన గుర్తుచేశారు. అలాగే అందులోని వ్యక్తి యోగాసనంలో కూర్చుని ఉన్నాడని, "ఇప్పుడు యోగా కూడా ఎలామైట్ నాగరికతదే అంటారా?" అని ఆయన ప్రశ్నించారు. చరిత్రకారిణి ప్రొఫెసర్ లావణ్య వేంసాని కూడా స్పందిస్తూ, ఎలామైట్ ముద్రికకు, ఈ పశుపతి ముద్రికకు 1% కూడా పోలిక లేదని, ఇది స్పష్టంగా మూలబంధాసనంలో ఉన్న శివుడి రూపమేనని స్పష్టం చేశారు.

అయితే, ఈ ముద్రికను శివుడిగా గుర్తించడాన్ని తప్పుబట్టే విమర్శలు కొత్తవేమీ కావు. 1920లలో మొహెంజొదారో తవ్వకాలకు నాయకత్వం వహించిన బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జాన్ మార్షల్.. దీనిని "ప్రోటో-శివ" (శివుని ప్రారంభ రూపం)గా పేర్కొన్నారు. చరిత్రకారిణి రుచికా శర్మ ఈ సిద్ధాంతాన్ని వలసరాజ్యాల కాలం నాటి పాతబడిన సిద్ధాంతంగా కొట్టిపారేశారు. ఈ ముద్రికపై ఉన్నది త్రిశూలం లాంటి కిరీటం కాదని, అది నీటి గేదె కొమ్ములని ఆమె వాదించారు. జర్మన్ ఇండోలజిస్ట్ డోరిస్ శ్రీనివాసన్ పరిశోధనలను ఉటంకిస్తూ.. వేదకాలపు రుద్రుడు యోగి కాదని, ఈ ముద్రిక సమృద్ధికి, సంతానోత్పత్తికి సంబంధించిన స్థానిక దేవత లేదా 'బుల్-మ్యాన్' (ఎద్దు-మనిషి) కావచ్చునని రుచికా శర్మ పేర్కొన్నారు.

మరోవైపు, ప్రముఖ పౌరాణిక విశ్లేషకుడు దేవదత్ పట్నాయక్ భిన్నమైన విశ్లేషణను వినిపించారు. ఈ ముద్రికలో దేవుడు కొమ్ములు కలిగి ఉండటం ముఖ్యాంశమని, అయితే ప్రధాన స్రవంతి శివుని రూపాల్లో కొమ్ములు ఉండవని ఆయన చెప్పారు. ఢిల్లీలో ఉన్న ఈ ముద్రిక వెర్షన్‌లో పురుషాంగం (ఇథిఫాలిక్) స్పష్టంగా కనిపిస్తుందని, అదే పాకిస్తాన్‌లోని ఇస్లామాబాద్‌లో ఉన్న మరో వెర్షన్‌లో స్త్రీ జననేంద్రియ ఆకృతి (డౌన్‌వర్డ్ ట్రయాంగిల్) ఉందని, కాబట్టి ఇది పురుషుడా, స్త్రీయా లేదా తృతీయ ప్రకృతికి చెందిన రూపమా అనే సందిగ్ధత ఉందన్నారు. అయినప్పటికీ, అందులోని కూర్చున్న భంగిమ నేటి యోగాలోని 'భద్రాసనం' లేదా 'సింహాసనం' అని ఆయన అంగీకరించారు.

ఈ వివాదం ఇప్పుడు కేవలం పురావస్తు శాస్త్రానికి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా రాజకీయ, సాంస్కృతిక అస్తిత్వ పోరాటంగా మారింది. హరప్పా లిపిని ఇప్పటివరకు ఎవరూ చదవలేకపోవడంతో, చరిత్రకారులు కేవలం వస్తు ఆధారాలు, పోలికలపైనే ఆధారపడుతున్నారు. రచయిత హిందోల్ సేన్‌గుప్తా స్పందిస్తూ.. ట్రుష్కే లాంటి విమర్శకులు కావాలనే భారతీయ సంస్కృతిని తక్కువ చేసి చూపిస్తున్నారని, సంస్కృతంలో 'పశుపతి' అంటేనే 'జంతువుల ప్రభువు' (లార్డ్ ఆఫ్ యానిమల్స్) అని, బ్రిటీష్ వారు దానికి మార్చిన ఇంగ్లీష్ పేరును పట్టుకుని విమర్శలు చేయడం హాస్యాస్పదమని మండిపడ్డారు. ప్రస్తుతం 2026లోనూ ఈ చారిత్రక ముద్రిక చుట్టూ సాగుతున్న ఈ మేధోపరమైన యుద్ధం భారతదేశ ప్రాచీన నాగరికత మూలాలపై మరింత ఉత్కంఠను రేపుతోంది.