స్వయంపాలన అనే ఐదు కోట్ల ప్రజల ఆకాంక్ష సాకారమై ఇప్పటికి పన్నెండేళ్లు పూర్తయిన సందర్భంలో, 1948 విలీనం నాటి నుంచి ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఏర్పాటు వరకు సాగిన ఆ చారిత్రాత్మక ఉద్యమ ప్రస్థానాన్ని సమగ్రంగా గుర్తుచేసుకుందాం.

భారతదేశానికి 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటికీ తెలంగాణ ప్రాంతం మాత్రం నిజాం నవాబుల పరిపాలనలోనే ఉండిపోయింది. ఆ తర్వాత సాగిన సుదీర్ఘ ప్రజా పోరాటాలు, భారత ప్రభుత్వం చేపట్టిన 'పోలీస్ చర్య' (ఆపరేషన్ పోలో) ఫలితంగా సెప్టెంబర్ 17, 1948న హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్లో అధికారికంగా విలీనమైంది. విలీనం అనంతరం 1956 వరకు ఎనిమిది సంవత్సరాల పాటు హైదరాబాద్ ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగానే కొనసాగింది. బూర్గుల రామకృష్ణారావు నేతృత్వంలో సొంత పరిపాలనను సాగించింది.

అయితే, 1956లో భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల విభజన నేపథ్యంలో తెలంగాణ మరియు ఆంధ్ర ప్రాంతాలను కలిపి 'ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్' ఏర్పాటుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. ఈ విలీనం వల్ల తెలంగాణ ప్రాంతానికి, ఇక్కడి నిరుద్యోగులకు అన్యాయం జరగకుండా చూసేందుకు ఇరు ప్రాంతాల నేతల మధ్య చారిత్రాత్మక 'పెద్దమనుషుల ఒప్పందం' (Gentlemen's Agreement) జరిగింది. ఈ ఒప్పందంలో తెలంగాణకు కొన్ని ప్రత్యేక రక్షణలు, నిధులు మరియు ఉద్యోగాల్లో హామీలు కల్పిస్తూ 1956 నవంబర్ 1న ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలో ఇచ్చిన హామీలు కేవలం కాగితాలకే పరిమితమై, నిధులు, నీళ్లు, నియామకాలలో తెలంగాణకు తీవ్ర అన్యాయం జరుగుతోందని గ్రహించిన ప్రజలు 1969లో మొదటిసారిగా ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం ఉద్యమించారు. విద్యార్థులు, మేధావులు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు ఉవ్వెత్తున లేపిన ఈ ఉద్యమంలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. నాటి పాలకుల అణచివేత చర్యల్లో, పోలీసుల కాల్పుల కారణంగా సుమారు 300 మందికి పైగా విద్యార్థులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఈ క్రమంలోనే మర్రి చెన్నారెడ్డి 'తెలంగాణ ప్రజాసమితి' పార్టీని స్థాపించి ఉద్యమాన్ని రాజకీయ మలుపు తిప్పారు.

ఆనాటి ఉద్రిక్త పరిస్థితులను చల్లబరిచేందుకు, ఇరు ప్రాంతాల మధ్య సయోధ్య కుదిర్చేందుకు నాటి ప్రధాన మంత్రి ఇందిరా గాంధీ 1973లో 'ఆరు సూత్రాల పథకాన్ని' (Six-Point Formula) ప్రతిపాదించారు. దీనికి ఇరు ప్రాంతాల నేతలు అంగీకరించడంతో 1969 నాటి ఉద్యమం తాత్కాలికంగా సద్దుమణిగింది. ఆ తర్వాత సుమారు రెండున్నర దశాబ్దాల పాటు ఉద్యమం నివురు గప్పిన నిప్పులా ఉన్నప్పటికీ, అంతర్గతంగా వివక్షకు గురవుతున్నామనే అసంతృప్తి తెలంగాణ సమాజంలో నిరంతరం రగులుతూనే వచ్చింది.

ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో మళ్లీ మూగబోయిన తెలంగాణ ఆకాంక్షను 2001లో కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్ రావు (కేసీఆర్) పునరుజ్జీవింపజేశారు. తెలుగుదేశం పార్టీ నుండి బయటకు వచ్చి, ఏప్రిల్ 2001లో 'తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి' (టీఆర్ఎస్) పార్టీని స్థాపించడంతో మలిదశ ఉద్యమానికి బలమైన పునాది పడింది. తెలంగాణ సిద్ధాంతకర్త ప్రొఫెసర్ జయశంకర్ వంటి మేధావుల మేధోమథనం, కేసీఆర్ రాజకీయ చతురతతో ప్రత్యేక రాష్ట్ర నినాదం గల్లీ నుంచి ఢిల్లీ దాకా మార్మోగింది. రాజకీయ ప్రక్రియ ద్వారానే రాష్ట్ర సాధన సాధ్యమని నమ్మిన కేసీఆర్, ఉద్యమాన్ని ప్రజల్లోకి బలంగా తీసుకెళ్లారు.

మలిదశ ఉద్యమంలో అత్యంత కీలకమైన ఘట్టం 2009లో ఆవిష్కృతమైంది. ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం కేసీఆర్ చేపట్టిన 'ఆమరణ నిరాహార దీక్ష' తెలంగాణను కుదిపేసింది. విద్యార్థులు, ప్రజాసంఘాలు, సామాన్య ప్రజలు రోడ్లపైకి వచ్చారు. ఉస్మానియా విద్యార్థి కాసోజు శ్రీకాంతాచారి ఆత్మబలిదానం ఉద్యమంలో అగ్నికి ఆజ్యం పోసింది. రాష్ట్రంలో పరిస్థితి చేయిదాటిపోతుండటంతో లొంగివచ్చిన కేంద్ర ప్రభుత్వం, డిసెంబర్ 9, 2009న తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియను ప్రారంభిస్తున్నట్లు సంచలన ప్రకటన చేసింది. అయితే ఆంధ్రా ప్రాంత నేతల ఒత్తిడితో కేంద్రం వెనక్కి తగ్గడంతో, సాధ్యాసాధ్యాల పరిశీలన కోసం జస్టిస్ శ్రీకృష్ణ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాల్సి వచ్చింది.

శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక ఇరు ప్రాంతాలను సంతృప్తి పరచలేకపోవడంతో, ప్రొఫెసర్ కోదండరాం నేతృత్వంలో 'తెలంగాణ రాజకీయ ఐక్య కార్యాచరణ కమిటీ' (జేఏసీ) ఏర్పాటైంది. 2011, 2012 లలో జరిగిన మిలియన్ మార్చ్, సాగర హారం, చలో అసెంబ్లీ మరియు 42 రోజుల పాటు సాగిన చారిత్రాత్మక 'సకల జనుల సమ్మె'తో యావత్ తెలంగాణ స్తంభించిపోయింది. ఈ ప్రజా రికార్డుల ఒత్తిడికి తలవంచిన కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ (CWC) జూలై 2013లో పది జిల్లాల తెలంగాణ ఏర్పాటుకు ఆమోదం తెలిపింది.

ఆ తర్వాత 2014 ఫిబ్రవరిలో నాటి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీలో కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి ప్రభుత్వం ఈ బిల్లును వ్యతిరేకించినప్పటికీ, కేంద్ర ప్రభుత్వం పార్లమెంట్లో 'ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2014'ను ప్రవేశపెట్టింది. తీవ్ర ఉత్కంఠ మధ్య లోక్సభ, రాజ్యసభలలో బిల్లు ఆమోదం పొంది, మార్చి 1న రాష్ట్రపతి ముద్ర పడింది. చివరకు జూన్ 2, 2014న భారతదేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా తెలంగాణ అధికారికంగా ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఉద్యమ నాయకుడు కేసీఆర్ తెలంగాణ తొలి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేయడంతో, కోట్ల మంది కల నిజమై అస్తిత్వ కేతనం ఎగిరింది. ఈ చారిత్రక ప్రస్థానానికి గుర్తుగా పాలపిట్ట, జింక, జమ్మిచెట్టు, తంగేడు పువ్వులను రాష్ట్ర చిహ్నాలుగా ప్రభుత్వం ప్రకటించుకుంది.