वैज्ञानिक युगात आणि माहिती-तंत्रज्ञानाच्या शिखरावर आपण वावरत असलो, तरी समाजातील अंधश्रद्धा आणि भोंदूगिरीचे सावट अद्याप दूर झालेले नाही. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धेची सरमिसळ करून भोळ्याभाबड्या नागरिकांची फसवणूक करण्याचे प्रकार आजही सुरू आहेत.
पुण्यासारख्या ज्ञान आणि प्रगत विचारांची परंपरा असलेल्या शहरात देवाच्या नावाखाली गुप्तधन, संकट निवारण किंवा चमत्कारांचे आमिष दाखवून नागरिकांना जाळ्यात ओढण्याचा प्रकार समोर येणे, ही केवळ फसवणुकीची घटना नाही; तर समाजाच्या वैचारिक अधोगतीची गंभीर जाणीव करून देणारी बाब आहे.
एकेकाळी भोंदूगिरी ग्रामीण आणि अशिक्षित समाजापुरती मर्यादित असल्याचे मानले जात होते. मात्र, आज तिने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा मुखवटा धारण केला आहे. सोशल मीडिया, यू-ट्यूब आणि विविध डिजिटल माध्यमांतून तथाकथित बाबा, महाराज आणि बुवा आपले जाळे विस्तारत आहेत. त्यांची भाषा आणि प्रचाराची साधने बदलली असली, तरी लोकांच्या भीतीचा आणि असहायतेचा गैरफायदा घेण्याची पद्धत तीच आहे.
नोकरीची अडचण, आर्थिक संकट, कौटुंबिक कलह, आजारपण किंवा मानसिक तणाव अशा प्रसंगी माणूस भावनिकदृष्ट्या कमकुवत होतो. अशावेळी तर्क आणि विवेकापेक्षा तत्काळ दिलासा महत्त्वाचा वाटतो. नेमकी हीच मानसिक अवस्था भोंदूगिरी करणाऱ्यांसाठी संधी ठरते. भीती निर्माण करणे, संकटाची अतिशयोक्ती करणे आणि त्यावर कथित चमत्कारी उपाय सुचवणे, ही त्यांच्या फसवणुकीची प्रमुख हत्यारे आहेत.
आज बनावट अनुभवकथने, चमत्कारांचे व्हिडीओ आणि आकर्षक जाहिराती यांच्या माध्यमातून विश्वासाचे आभासी वातावरण तयार केले जाते. त्यामुळे सोशल मीडियावरील दाव्यांची सत्यता तपासणे आणि आर्थिक व्यवहार, मौल्यवान वस्तू किंवा वैयक्तिक माहिती देताना सावध राहणे अत्यंत आवश्यक आहे.
या समस्येचे मूळ केवळ अशिक्षणात नाही. अनेक सुशिक्षित व्यक्तीही अंधश्रद्धेच्या विळख्यात सापडतात. पदवी मिळणे आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित होणे या भिन्न गोष्टी आहेत. प्रत्येक घटनेमागील कारण तपासणे, पुराव्याच्या आधारे निष्कर्ष काढणे आणि प्रश्न विचारण्याची सवय लावणे, हाच खरा विवेकवाद आहे.
कुटुंब आणि शिक्षणसंस्थांची भूमिका यामध्ये महत्त्वाची आहे. मुलांनी प्रश्न विचारल्यास त्यांना गप्प करण्याऐवजी तर्कशुद्ध उत्तरे दिली पाहिजेत. शाळांमध्ये प्रयोग, निरीक्षण आणि चिकित्सक विचारांना प्रोत्साहन दिल्यास भावी पिढी चमत्कारांच्या आहारी जाण्याऐवजी कारणमीमांसा करण्यास शिकेल. माध्यमांनीही अशा घटनांचे वास्तव मांडताना जबाबदारीने व्यवस्थित मांडावे.
महाराष्ट्रात अंधश्रद्धेविरोधी कायदा अस्तित्वात असूनही अशा घटना घडत राहणे चिंताजनक आहे. कायद्याची कठोर अंमलबजावणी, सातत्यपूर्ण जनजागृती आणि सामाजिक प्रबोधन आवश्यक आहे. प्रशासन, पोलिस, सामाजिक संस्था आणि नागरिकांनी एकत्रितपणे भोंदूगिरीविरोधात उभे राहिले पाहिजे.
संपादकीय : उद्योगांचा बळी दिला कुणी..?
पुण्यातील घटना समाजासाठी धोक्याची घंटा आहे. अंधश्रद्धेचा अंधार केवळ कायद्याने दूर होणार नाही; त्यासाठी विचारांचा प्रकाश आवश्यक आहे. भीतीवर नव्हे, तर बुद्धीवर विश्वास ठेवणारा समाज घडवणे हीच खरी प्रगती आहे. विवेकाची ज्योत तेवत ठेवली, तरच भोंदूगिरीच्या काळोखातून समाजाला प्रकाशाच्या दिशेने नेता येईल.