राजेंद्र घोरपडे

अगा नगर हें रायें केले । या म्हणणया साचपण कीर आलें ।
परि निरुतें पाहतां काय शिणले । रायाचें हात ।। ११० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ - अरे अर्जुना, नगर हे राजाने रचले, या म्हणण्याला खरोखर खरेपणा आला आहे असे म्हणण्याचा प्रघात आहे. पण वास्तविक पाहिले तर नगर रचण्यात राजाच्या हाताला काही श्रम पडले आहेत काय ?

ज्ञानेश्वरीच्या नवव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म तत्त्वज्ञान उलगडणारी आहे. साध्या, सहज वाटणाऱ्या उदाहरणातून संत ज्ञानेश्वरांनी 'कर्तेपणा' या संकल्पनेचा गाभा उलगडून दाखवला आहे. "अगा नगर हें रायें केले…" या वाक्यातून आपण रोजच्या व्यवहारात सहज वापरत असलेल्या भाषेतील एक मोठा भ्रम ते समोर आणतात. आपण म्हणतो-"हे काम अमुक व्यक्तीने केले", "ही इमारत राजाने बांधली", "हा प्रकल्प त्या नेत्याने उभारला"-परंतु खरोखरच त्या व्यक्तीने ते सर्व स्वतःच्या हाताने केलेले असते का ? हा प्रश्न ज्ञानेश्वर आपल्याला विचारायला लावतात.

नगर उभारले जाते तेव्हा त्यामागे अनेक घटक कार्यरत असतात. कामगार, कारागीर, अभियंते, साहित्य, साधने, काळ, परिस्थिती या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे ते नगर उभे राहते. तरीही आपण सहज म्हणतो की "राजाने नगर उभारले." ही भाषा व्यवहाराची आहे, परंतु ती अंतिम सत्य नाही. कारण राजाने स्वतः विटा उचलल्या नाहीत, माती मळली नाही, भिंती बांधल्या नाहीत. त्याने केवळ संकल्प केला, दिशा दिली, व्यवस्थापन केले. त्यामुळे 'कर्तेपणा' त्याच्यावर टाकला जातो. ज्ञानेश्वर इथेच एक महत्त्वाची गोष्ट दाखवतात की व्यवहारात दिसणारा कर्ता आणि तत्त्वतः असणारा कर्ता यात मोठा फरक आहे.

हीच गोष्ट ते अधिक खोलात नेऊन सांगतात. जगातील प्रत्येक क्रिया ही अनेक कारणांनी घडते. एक व्यक्ती "मी हे केले" असे म्हणते, पण त्या कृतीमागे असंख्य घटक असतात. प्रकृतीचे गुण, शरीराची क्षमता, इंद्रियांची क्रिया, मनाची प्रेरणा, बुद्धीचा निर्णय, आणि त्याही पलीकडे परमात्म्याची अदृश्य प्रेरणा. या सगळ्यांचा संगम झाला की कृती घडते. त्यामुळे "मीच कर्ता आहे" असा अहंकार धरणे म्हणजे अज्ञान होय.

ज्ञानेश्वरांनी दिलेले "राजा आणि नगर" हे उदाहरण अत्यंत बोलके आहे. राजा हा केवळ निमित्तमात्र आहे. तो प्रेरक आहे, परंतु प्रत्यक्ष कर्ता नाही. त्याचप्रमाणे आपल्या जीवनातील 'मी' हा अहंकारदेखील केवळ निमित्तमात्र आहे. आपल्याला वाटते की आपणच सर्व काही करतो, पण प्रत्यक्षात आपणही प्रकृतीच्या नियमांनी, परिस्थितीच्या प्रवाहाने, आणि ईश्वराच्या इच्छेने चालवले जातो. त्यामुळे कर्तेपणाचा अभिमान हा खोटा आहे.

ताराराणींच्या विचारातून उलगडणारे स्वराज्याचे तत्त्वज्ञान

या ओवीचा आणखी एक गूढ अर्थ असा की, आपण ज्या गोष्टींना 'माझे' म्हणतो, त्या खरोखरच आपल्याच्या मालकीच्या आहेत का? नगर राजाचे आहे असे म्हणतात, पण ते नगर उभे राहण्यासाठी जी माती, दगड, लाकूड वापरले गेले, ते कुठून आले? ते निसर्गाचेच होते. काम करणारे लोकही स्वतंत्र जीव आहेत. त्यामुळे 'माझे' आणि 'मी केले' ही भावना ही केवळ व्यवहारातील सोय आहे, अंतिम सत्य नव्हे.

ज्ञानेश्वर या माध्यमातून आपल्याला 'निष्काम कर्म' या तत्त्वाकडे नेतात. जेव्हा आपण कर्तेपणाचा अहंकार सोडतो, तेव्हा आपले कर्म शुद्ध होते. आपण काम करतो, पण त्याचे श्रेय स्वतःकडे घेत नाही. आपण फक्त आपले कर्तव्य पार पाडतो. अशा वेळी मनात अहंकार राहत नाही, अपेक्षा राहत नाही, आणि त्यामुळे दुःखही राहत नाही. कारण दुःख हे अपेक्षेतून आणि अहंकारातूनच निर्माण होते.

ही ओवी आपल्याला नम्रता शिकवते. आपण कितीही मोठे काम केले तरी ते आपल्या एकट्याच्या प्रयत्नाने झालेले नसते. अनेकांचे सहकार्य, परिस्थितीची साथ, आणि अदृश्य शक्तीची कृपा यामुळे ते शक्य होते. त्यामुळे "मीच सर्व काही केले" असे म्हणणे म्हणजे सत्यापासून दूर जाणे होय. ज्ञानेश्वर सांगतात की, जो खरा ज्ञानी आहे, तो कधीही कर्तेपणाचा अभिमान बाळगत नाही. तो स्वतःला केवळ एक साधन मानतो.

याच संदर्भात भगवद्गीतेतील एक महत्त्वाचा विचार लक्षात येतो. "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।" म्हणजे सर्व कर्मे ही प्रकृतीच्या गुणांनीच होत असतात. पण अज्ञानी मनुष्य "मी कर्ता आहे" असे मानतो. ज्ञानेश्वरांनी या विचाराला अत्यंत सोप्या आणि प्रभावी उदाहरणातून स्पष्ट केले आहे. या ओवीचा सामाजिक संदर्भही महत्त्वाचा आहे. समाजात अनेकदा मोठ्या व्यक्तींना, नेत्यांना, किंवा अधिकारपदावर असणाऱ्यांना सर्व यशाचे श्रेय दिले जाते. परंतु त्या यशामागे सामान्य माणसांचा मोठा वाटा असतो. ज्ञानेश्वरांचे हे उदाहरण आपल्याला स्मरण करून देते की, कोणतेही यश हे सामूहिक असते. त्यामुळे प्रत्येकाने आपल्या भूमिकेचे महत्त्व ओळखले पाहिजे आणि इतरांच्या योगदानाचा सन्मान केला पाहिजे.

याचबरोबर ही ओवी आपल्याला 'दृष्टिकोन' बदलायला शिकवते. आपण जे पाहतो, तेच अंतिम सत्य नसते. "राजाने नगर उभारले" हे विधान बाह्यदृष्ट्या खरे वाटते, पण अंतरंगातून पाहिले तर ते अपूर्ण आहे. ज्ञान म्हणजे वस्तूंच्या बाह्य स्वरूपापलीकडे जाऊन त्यांचा खरा स्वभाव समजणे. ज्ञानेश्वर आपल्याला त्या दिशेने नेतात.

आध्यात्मिक दृष्टीने पाहिले तर ही ओवी 'अद्वैत' तत्त्वज्ञानाची झलक देते. सर्व काही एकाच परमसत्तेने चालवलेले आहे. आपण, आपली कर्मे, आणि त्यांचे परिणामहे सर्व त्या एकाच शक्तीचे विविध रूप आहेत. त्यामुळे 'मी' आणि 'माझे' या कल्पना केवळ भास आहेत. जेव्हा हा भास दूर होतो, तेव्हा खरे ज्ञान प्राप्त होते.

या ओवीचा आपल्या दैनंदिन जीवनातही उपयोग होऊ शकतो. आपण काम करताना, यश मिळाल्यावर, किंवा अपयश आल्यावर, या सर्व प्रसंगी जर आपण कर्तेपणाचा अहंकार सोडला, तर मन शांत राहते. यश आल्यावर गर्व होत नाही, आणि अपयश आल्यावर खचत नाही. कारण आपल्याला ठाऊक असते की, आपण केवळ एक निमित्त आहोत.

शेवटी, "अगा नगर हें रायें केले…" ही ओवी केवळ एक उदाहरण नाही, तर एक गहन जीवनदृष्टी आहे. ती आपल्याला शिकवते की, व्यवहारातील सत्य आणि तत्त्वातील सत्य यात फरक असतो. ती आपल्याला नम्रता, समत्व, आणि व्यापक दृष्टी देण्याचा प्रयत्न करते. कर्तेपणाचा अभिमान सोडून, आपण आपल्या कर्माकडे केवळ कर्तव्य म्हणून पाहिले, तर जीवन अधिक सुलभ, शांत आणि आनंदी होईल. ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला आपल्या 'मीपणाच्या' मर्यादा दाखवते आणि त्यापलीकडील विशाल सत्याची जाणीव करून देते. हेच तिचे खरे सौंदर्य आणि महत्त्व आहे.

इये मराठीचिये नगरी

मराठी साहित्य, संस्कृती, समाज आणि विचारांचे दर्जेदार लेख वाचण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज फॉलो करा.

मराठी विचारांची डिजिटल नगरी