पाकिस्तानच्या सांख्यिकी विभागाच्या आकडेवारीनुसार, ग्रामीण तसेच शहरी भागातील कुटुंबांमध्ये जवळपास सर्व प्रमुख अन्नपदार्थांच्या वापरात घट झाली आहे. ही परिस्थिती केवळ लोक कमी अन्न खरेदी करत असल्याचे दर्शवत नाही, तर त्यांच्या आहाराची गुणवत्ता आणि स्वरूपही बदलत असल्याचे स्पष्ट होते. वाढत्या किमती आणि मर्यादित उत्पन्नामुळे कुटुंबांना रोजच्या गरजांमध्ये तडजोड करावी लागत आहे.

उपलब्ध आकडेवारीनुसार, गहू आणि तांदळाचा सरासरी वापर कमी झाला आहे. मांस खरेदी आणि सेवनाचे प्रमाण घटले असून दूध वापरातही घट झाली आहे. चहाच्या वापरातदेखील कमी झाली आहे. याचा थेट परिणाम कुटुंबांच्या जेवणाच्या ताटावर दिसून येत आहे. अनेक घरांमध्ये अन्नाचे प्रमाण कमी झाले आहे, मांस असलेले पदार्थ कमी वेळा बनवले जात आहेत आणि मुलांसह कुटुंबातील सदस्यांना उपलब्ध होणाऱ्या दुधाचे प्रमाणही घटले आहे. मात्र या प्रवाहात एक महत्त्वाचा अपवाद आहे—वनस्पती तूप.

सोन्या-चांदीच्या दरात मोठी घसरण

गेल्या काही वर्षांत वनस्पती तुपाच्या मासिक वापरात सुमारे ८१ टक्क्यांची वाढ झाली आहे. त्याचा सरासरी मासिक वापर ६९० ग्रॅमवरून तब्बल १.२५ किलोपर्यंत पोहोचला आहे. महागाईच्या काळात कुटुंबे पोषणमूल्यापेक्षा किमतीला अधिक महत्त्व देत असल्याचे या बदलातून दिसून येते. तुलनेने स्वस्त आणि पोट भरणारे पर्याय स्वीकारण्याकडे कुटुंबांचा कल वाढत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

पाकिस्तानात अन्न असुरक्षिततेत मोठी वाढ

अन्नपदार्थांच्या वापरातील घट ही पाकिस्तानातील वाढत्या अन्न असुरक्षिततेच्या पार्श्वभूमीवर होत आहे. २०१८-१९ मध्ये मध्यम ते गंभीर अन्न असुरक्षिततेचा सामना करणाऱ्या कुटुंबांचे प्रमाण १५.९२ टक्के होते. २०२४-२५ मध्ये हे प्रमाण वाढून २४.३५ टक्क्यांवर पोहोचले आहे. गंभीर अन्न असुरक्षिततेचे प्रमाणही याच काळात दुपटीपेक्षा अधिक वाढले. २०१८-१९ मध्ये हे प्रमाण २.३७ टक्के होते, तर २०२४-२५ मध्ये ते ५.०४ टक्क्यांवर पोहोचले.

याचा अर्थ पाकिस्तानातील जवळपास प्रत्येक चारपैकी एका कुटुंबाला मध्यम ते गंभीर अन्न असुरक्षिततेचा सामना करावा लागत आहे. अन्न असुरक्षितता म्हणजे पुरेसे अन्न मिळण्याची अपुरी किंवा अनिश्चित उपलब्धता. मात्र याचा थेट अर्थ एखाद्या व्यक्तीची पोषणस्थिती किंवा आरोग्यस्थिती खराब आहे, असा होत नाही. किमान २०२१ पासून पाकिस्तान अन्नपदार्थांची निव्वळ आयात करणारा देश बनला आहे. त्याचवेळी वाढत्या अन्नधान्याच्या किमतींमुळे अनेक कुटुंबांची खरेदी क्षमता कमी झाली आहे.

त्यामुळे सध्याचे संकट केवळ बाजारात अन्न उपलब्ध आहे की नाही, यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. बाजारात अन्नपदार्थ उपलब्ध असले तरी प्रत्येक कुटुंबाला ते पुरेशा प्रमाणात खरेदी करणे शक्य आहेच, असे नाही. किमती वाढतात आणि उत्पन्न त्या प्रमाणात वाढत नाही, तेव्हा कुटुंबे अन्न पूर्णपणे बंद करत नाहीत. त्याऐवजी ते जेवणाचे प्रमाण कमी करतात, स्वस्त पर्याय निवडतात किंवा महाग समजल्या जाणाऱ्या पदार्थांवर खर्च कमी करतात.

पाकिस्तानचे अन्नसंकट केवळ ग्रामीण भागापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. ग्रामीण भागात अन्न असुरक्षिततेचे प्रमाण अधिक असले तरी शहरांमधील कुटुंबांमध्येही अनेक प्रमुख अन्नपदार्थांच्या वापरात घट झाली आहे. यातून ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही भागांतील कुटुंबांवर वाढत्या घरगुती खर्चाचा दबाव असल्याचे दिसून येते. शहर असो किंवा गाव, कुटुंबांना काय खरेदी करायचे आणि किती प्रमाणात खरेदी करायचे, याचा नव्याने विचार करावा लागत आहे.

गंभीर अन्न असुरक्षिततेतील वाढ विशेष चिंताजनक आहे. केवळ सहा वर्षांच्या कालावधीत हे प्रमाण २.३७ टक्क्यांवरून ५.०४ टक्क्यांवर पोहोचले आहे.