पृथ्वीच्या कक्षेतील वस्तूंच्या निरीक्षणासाठी इस्रो नेटवर्क विस्तारण्याच्या तयारीत

भारत आपल्या अंतराळ देखरेख क्षमतांना बळकट करण्याच्या दिशेने आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलत आहे. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) पृथ्वीच्या कक्षेत असलेल्या वस्तूंच्या निरीक्षणासाठी आपले नेटवर्क विस्तारत आहे.

याअंतर्गत ईशान्य भारतात अत्याधुनिक फेज्ड अ‍ॅरे रडार उभारण्याची आणि लडाखमधील हानले परिसरात ऑप्टिकल टेलिस्कोप बसवण्याची योजना आहे.

या देखरेख यंत्रणेच्या मागील उद्दिष्ट म्हणजे अंतराळातील कचऱ्यापासून उपग्रहांचे संरक्षण करणे. पृथ्वीची निम्न कक्षा (LEO) साधारण ५०० ते १००० किलोमीटर दरम्यान असून ती वेगाने उपग्रह आणि अंतराळातील अवशेषांनी भरत चालली आहे. यामुळे टक्कर होण्याचा धोका वाढला असून अंतराळ मोहिमांसाठी हे मोठे आव्हान ठरत आहे. त्यामुळे स्पेस सिच्युएशनल अवेअरनेस (SSA) मजबूत करणे अत्यावश्यक झाले आहे.

सध्या ISRO श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्रात मल्टी-ऑब्जेक्ट ट्रॅकिंग रडार (MOTR) चालवत आहे. हे एल-बँड अ‍ॅक्टिव फेज्ड अ‍ॅरे रडार एकाच वेळी अनेक वस्तूंचा मागोवा घेऊ शकते. याची क्षमता ०.५२ चौरस मीटर रडार क्रॉस सेक्शन असलेल्या वस्तूंना १००० किलोमीटरपर्यंत ट्रॅक करण्याची आहे. हे रडार भारतीय रॉकेट्स आणि उपग्रहांच्या निरीक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

ईशान्येत उभारण्यात येणारे नवीन रडार पूर्णपणे स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित असेल. याची रचना आणि पुनरावलोकन २०२५ मध्ये राष्ट्रीय तज्ज्ञ समितीकडून पूर्ण करण्यात आले आहे. तसेच, लडाखमधील हानले येथे बसवण्यात येणारे ऑप्टिकल टेलिस्कोप उंची आणि स्वच्छ आकाशामुळे उत्कृष्ट निरीक्षणासाठी योग्य ठिकाणी उभारले जात आहे. हे टेलिस्कोप रात्रीच्या वेळी सूर्यप्रकाशाच्या परावर्तनाच्या साहाय्याने उपग्रह आणि इतर अंतराळातील वस्तू शोधण्यात मदत करेल.

याशिवाय, नैनीताल येथील बेकर-नन श्मिट टेलिस्कोप (BNST) चेही पुनरुज्जीवन केले जात आहे. ते कार्यान्वित झाल्यानंतर देखरेख क्षमता आणखी मजबूत होईल. रडार आणि ऑप्टिकल टेलिस्कोप यांचा एकत्रित वापर दिवस-रात्र आणि विविध उंचींवर असलेल्या वस्तूंच्या निरीक्षणासाठी उपयुक्त ठरेल.