२०१६ मध्ये सुरू झालेल्या यूपीआयने गेल्या दशकात भारतीयांच्या पैशांच्या व्यवहाराची पद्धत अक्षरशः बदलून टाकली. एकेकाळी खिशात रोख रक्कम नसली की व्यवहार अडायचा, एटीएम शोधावे लागायचे किंवा बँकेत जाऊन पैसे पाठवण्याची प्रक्रिया करावी लागायची. मात्र आता मोबाईल हातात असला आणि क्यूआर कोड समोर दिसला की काही सेकंदांत व्यवहार पूर्ण होतो. त्यामुळे यूपीआय ही केवळ एक डिजिटल पेमेंट सुविधा न राहता भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहे.

यूपीआयच्या सुरुवातीच्या काळात डिजिटल व्यवहार करणारा वर्ग प्रामुख्याने शहरी आणि तंत्रज्ञानाशी परिचित होता. मात्र स्मार्टफोनचा वाढता वापर, इंटरनेटची उपलब्धता आणि डिजिटल बँकिंगच्या विस्तारामुळे यूपीआयचा वापर झपाट्याने वाढला. आज मोठ्या शॉपिंग मॉलपासून छोट्या किराणा दुकानापर्यंत, रेस्टॉरंटपासून रस्त्यावरील विक्रेत्यापर्यंत आणि शहरांपासून ग्रामीण भागापर्यंत क्यूआर कोड सर्वत्र दिसतो. काही रुपयांच्या चहाच्या पेमेंटपासून मोठ्या आर्थिक व्यवहारांपर्यंत यूपीआयने डिजिटल व्यवहारांना अभूतपूर्व सहजता दिली आहे.

शिवनेरी किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या दर्ग्यावर कारवाई कधी?

विधानसभेतील गदारोळानंतर बीआरएसचे २२ आमदार निलंबित

क्रिप्टोवर सरकारचा 'कडक' पहारा

या दशकपूर्तीच्या निमित्ताने पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही यूपीआयच्या प्रवासाचे महत्त्व अधोरेखित केले. भारताच्या फिनटेक क्षेत्राची ओळख यूपीआयशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही, असे सांगताना त्यांनी डिजिटल पेमेंटच्या माध्यमातून भारताने जगासमोर एक प्रभावी मॉडेल उभे केल्याचे स्पष्ट केले. विशेष म्हणजे, यूपीआयची ताकद केवळ व्यवहारांच्या मोठ्या संख्येत नाही, तर त्याने आर्थिक व्यवहार सामान्य माणसाच्या हातात आणले आहेत. छोट्या व्यापाऱ्याला कार्ड मशीन किंवा मोठ्या डिजिटल पायाभूत सुविधांची गरज न पडता केवळ क्यूआर कोडच्या माध्यमातून ग्राहकांकडून पैसे स्वीकारता येतात. त्यामुळे डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा विस्तार केवळ मोठ्या कंपन्यांपुरता मर्यादित न राहता छोट्या व्यवसायांपर्यंत पोहोचला आहे.

यूपीआयच्या या यशामागे त्याची सोपेपणा, वेग आणि कमी खर्चातील व्यवहारक्षमता ही प्रमुख कारणे आहेत. मात्र या वाढत्या वापरासोबत काही गंभीर प्रश्नही पुढे आले आहेत. डिजिटल फसवणूक, बनावट क्यूआर कोड, फिशिंग, चुकीच्या व्यक्तीला पैसे जाणे आणि ग्राहकांच्या आर्थिक माहितीच्या सुरक्षेचे प्रश्न अधिक महत्त्वाचे ठरत आहेत. त्यामुळे पुढील काळात यूपीआयची खरी कसोटी केवळ व्यवहारांची संख्या वाढवण्यात नसून डिजिटल व्यवहार अधिक सुरक्षित आणि विश्वासार्ह करण्यात असेल.

यूपीआयचा पुढचा टप्पा भारताच्या सीमांपलीकडे विस्तारण्याचा आहे. भारताने अनेक देशांसोबत डिजिटल पेमेंट कनेक्टिव्हिटी वाढवण्यास सुरुवात केली आहे. भारतीय पर्यटक, विद्यार्थी, व्यावसायिक आणि परदेशात राहणाऱ्या भारतीयांसाठी यामुळे व्यवहार अधिक सुलभ होऊ शकतात. विविध देशांच्या पेमेंट व्यवस्थांशी यूपीआयचे जाळे जोडले गेले, तर भारताची डिजिटल ताकद जागतिक आर्थिक व्यवस्थेत आणखी प्रभावीपणे पोहोचू शकते.

म्हणूनच यूपीआयची दहा वर्षांची वाटचाल ही केवळ तंत्रज्ञानाच्या यशाची कहाणी नाही. ही रोख पैशांवर आधारित अर्थव्यवस्थेतून डिजिटल व्यवहारांच्या अर्थव्यवस्थेकडे झालेल्या भारताच्या परिवर्तनाची कहाणी आहे. मोबाईलमधील काही क्लिकने पैशांचा व्यवहार पूर्ण करण्याची सवय आता भारतीयांच्या जीवनशैलीचा भाग झाली आहे. पुढील दशकात यूपीआय भारताच्या डिजिटल क्रांतीला किती वेग देतो आणि जगाच्या पेमेंट व्यवस्थेत भारताचे स्थान किती मजबूत करतो, यावर या क्रांतीचा पुढचा अध्याय लिहिला जाणार आहे.