कर्तेपणाचा अहंकार सोडून साक्षीभावाने जगण्याचा मार्ग दाखवणारे हे तत्त्वज्ञान जीवनाला मुक्ततेची नवी दिशा देते.

राजेंद्र घोरपडे

आणि सुटलिया सिंधुजळाचा लोटु । न शके धरूं सैंधवाचा घाटु ।
तेवीं सकळ कर्मा मीच शेवटु । तें काइ बांधती मातें ।। १२४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ - आणि समुद्राच्या पाण्याचा लोट सुटला असतां त्यास मिठाचा घाट थोपवून धरूं शकत नाही, कारण मिठाचा अंत समुद्राच्या पाण्यात होतो. त्याप्रमाणें सर्व कर्मांची समाप्ति जर माझ्या स्वरूपी होते, तर ती कर्मे मला काय बांधणार ?

संत ज्ञानेश्वर माऊली यांनी 'ज्ञानेश्वरी'तून मांडलेले तत्त्वज्ञान अत्यंत सूक्ष्म, गूढ आणि तरीही जीवनाला भिडणारे आहे. नवव्या अध्यायातील ही ओवी- "आणि सुटलिया सिंधुजळाचा लोटु…" - आपल्याला कर्म, कर्तेपणा आणि परमात्म्याशी असलेल्या आपल्या नात्याचे अत्यंत सुंदर व नेमके आकलन करून देते. वरकरणी साधी वाटणारी ही उपमा प्रत्यक्षात अद्वैताच्या अत्युच्च तत्त्वज्ञानाचा गाभा उलगडते.

समुद्राच्या पाण्याचा एक प्रचंड लोट सुटतो आणि त्याला थांबवण्यासाठी आपण मिठाचा घाट उभा करतो, ही कल्पना स्वतःतच विसंगत आहे. कारण मीठ हे समुद्राचाच एक भाग आहे. ते समुद्रातूनच निर्माण झालेले आहे आणि पुन्हा समुद्रातच विलीन होणारे आहे. त्यामुळे समुद्राच्या पाण्याला मिठाने अडवण्याचा प्रयत्न म्हणजे जणू स्वतःलाच स्वतःपासून रोखण्याचा प्रयत्न आहे. ही अशक्यता, ही निरर्थकता ज्ञानेश्वर माऊली अत्यंत सोप्या उदाहरणातून दाखवतात.

हीच गोष्ट ते पुढे कर्माच्या संदर्भात सांगतात. आपण जी काही कर्मे करतो-चांगली असोत वा वाईट-ती सर्व शेवटी कुठे जातात? त्या सर्वांचा शेवट परमात्म्यातच होतो. जसे प्रत्येक नदी शेवटी समुद्रातच जाऊन मिळते, तसेच प्रत्येक कृती, प्रत्येक विचार, प्रत्येक भावना ही परमचैतन्यात विलीन होत असते. मग त्या कर्मांना स्वतंत्र असे अस्तित्व उरत नाही. त्या सर्वांचा शेवट ज्या परमसत्ता आहे, तीच जर आपले खरे स्वरूप असेल, तर ही कर्मे आपल्याला बांधणार तरी कशी?

आपण सामान्यतः असे मानतो की "मी कर्म करतो", "मी त्याचे फळ भोगतो", "माझ्यावर पाप-पुण्य येते". या सर्व धारणांचा पाया 'मी' या कर्तेपणाच्या भावनेवर उभा आहे. पण ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, हा 'मी' खरा आहे का, याचा विचार करा. जर आपण खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर झालो, तर लक्षात येते की हा 'मी' म्हणजे शरीर, मन, बुद्धी यांचा एक तात्पुरता मेळ आहे. तो शाश्वत नाही.

खरे 'मी' म्हणजे जे चैतन्य आहे, जे सर्वत्र पसरलेले आहे, जे बदलत नाही, जे साक्षी आहे. त्या चैतन्याच्या दृष्टीने पाहिले, तर कर्मे ही केवळ प्रकृतीच्या पातळीवर घडणारी हालचाल आहे. जसे वारा वाहतो, पाऊस पडतो, नदी वाहते-तसेच शरीर-मनाच्या पातळीवर कर्मे घडतात. पण त्या चैतन्याला त्यांचा स्पर्शही होत नाही.

समुद्र आणि मिठाचे उदाहरण पुन्हा लक्षात घेतले, तर समुद्राच्या पाण्यात मीठ आधीच विरघळलेले असते. ते वेगळे नाही. त्यामुळे मिठाने समुद्राला अडवण्याचा प्रश्नच येत नाही. त्याचप्रमाणे, जर आपण स्वतःला परमात्म्यापासून वेगळे समजत नसू, तर 'माझी कर्मे' हा विचारच चुकीचा ठरतो. कारण कर्मे आणि आपण हे वेगळे नाहीत. सर्व काही त्या एकाच चैतन्याचे रूप आहे.

इथे एक अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा समजून घ्यावा लागतो. ज्ञानेश्वर माऊली कर्म नाकारत नाहीत. ते असे म्हणत नाहीत की कर्म करू नका. उलट, ते सांगतात की कर्म करत रहा, पण त्यात 'मी करतो' हा अहंकार सोडा. कारण बांधणारा कर्म नाही, तर कर्तेपणाचा अभिमान आहे.

आपण जेव्हा एखादे काम करतो, तेव्हा त्यामागे अपेक्षा असते-यश मिळावे, कौतुक व्हावे, फळ मिळावे. ही अपेक्षा आणि त्यातून निर्माण होणारा 'मी' हा भावच आपल्याला बांधतो. पण जर आपण हे समजून घेतले की, "ही सर्व कर्मे माझ्या माध्यमातून घडत आहेत, पण मी त्यांचा कर्ता नाही", तर त्याच क्षणी आपण त्या कर्मबंधनातून मुक्त होतो.

ही अवस्था म्हणजेच 'साक्षीभाव'. साक्षीभावात आपण सर्व काही पाहतो, अनुभवतो, पण त्यात गुंतत नाही. जसे आकाशात ढग येतात आणि जातात, पण आकाश त्यांच्यामुळे बदलत नाही, तसेच साक्षीभावात राहणारा मनुष्य कर्मांच्या येण्या-जाण्याने प्रभावित होत नाही.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीतून अद्वैताची हीच अनुभूती प्रकट होते. 'मी' आणि 'परमात्मा' हे वेगळे नाहीत. सर्व काही एकाच तत्त्वाचे विविध आविष्कार आहेत. ही जाणीव झाली की, जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते.

आपण जेव्हा स्वतःला मर्यादित व्यक्ती म्हणून पाहतो, तेव्हा प्रत्येक गोष्ट आपल्याला स्पर्श करते-यशात आनंद, अपयशात दुःख, स्तुतीत अभिमान, निंदेत खंत. पण जेव्हा आपण स्वतःला त्या व्यापक चैतन्याशी एकरूप मानतो, तेव्हा या सर्व गोष्टी आपल्यावरून जणू वाहून जातात. त्या येतात, पण आपल्याला बांधून ठेवत नाहीत. हीच खरी 'कर्मयोगाची' परिपूर्ण अवस्था आहे. कर्म करत राहायचे, पण त्यात अडकायचे नाही. जसे कमळाच्या पानावर पाणी थांबत नाही, तसेच कर्मांचे परिणाम आपल्या मनावर ठसत नाहीत.

समुद्र आणि मिठाच्या उपमेने हे तत्त्वज्ञान अत्यंत प्रभावीपणे स्पष्ट होते. मिठाचा शेवट समुद्रातच होतो, त्यामुळे ते समुद्राला अडवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, सर्व कर्मांचा शेवट जर परमात्म्यात होत असेल, तर ती कर्मे आपल्याला बांधू शकत नाहीत-जर आपण त्या परमात्म्याशी एकरूप आहोत, ही जाणीव असेल तर. परंतु ही जाणीव केवळ बौद्धिक पातळीवर समजून घेणे पुरेसे नाही. ती अनुभवात उतरावी लागते. त्यासाठी साधना, आत्मपरीक्षण, सत्संग, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे 'अहंकाराचा त्याग' आवश्यक आहे.

आपण सतत स्वतःला विचारले पाहिजे-मी खरोखर कोण आहे? हे शरीर? हे मन? की काहीतरी अधिक खोल, अधिक व्यापक? या प्रश्नाचा शोध घेत गेलो, की हळूहळू आपल्याला त्या साक्षीस्वरूपाची झलक मिळू लागते. एकदा का ही अनुभूती आली, की जीवनातील प्रत्येक क्षण वेगळाच भासू लागतो. प्रत्येक कृती ही जणू एक लीला वाटते. आपण त्यात सहभागी असतो, पण त्याचे ओझे वाहत नाही.

ज्ञानेश्वर माऊलींचे हे तत्त्वज्ञान केवळ आध्यात्मिक नाही, तर अत्यंत व्यावहारिकही आहे. आजच्या धावपळीच्या, ताणतणावाच्या जीवनात ही शिकवण अधिकच महत्त्वाची ठरते. कारण आपण बहुतेक वेळा कर्मांच्या ओझ्याखाली दबून जातो. 'हे करायचे आहे', 'ते साध्य करायचे आहे', 'यश मिळवायचे आहे'-या सगळ्या धावपळीत आपण स्वतःला विसरतो.

पण जर आपण या ओवीचा अर्थ मनात खोलवर रुजवला, तर काम करतानाही शांतता मिळू शकते. कारण मग आपण काम करत असतो, पण त्यात हरवत नाही. अखेर, या ओवीचा सार एकच आहे-आपण जे आहोत, तेच अंतिम सत्य आहे. आपण परमात्म्यापासून वेगळे नाही. सर्व कर्मे त्या एकाच तत्त्वात विलीन होतात. त्यामुळे कर्मे आपल्याला बांधत नाहीत; आपला 'मी'पणा आपल्याला बांधतो.

हा 'मी'पणा ज्या क्षणी विरघळतो, त्या क्षणी आपण मुक्त होतो-जसे मीठ समुद्रात विरघळते आणि त्याचे स्वतंत्र अस्तित्व संपते, तसेच. आणि त्या विलीनतेतच खरी शांती, खरा आनंद आणि खरे स्वातंत्र्य दडलेले आहे.

इये मराठीचिये नगरी

मराठी साहित्य, संस्कृती, समाज आणि विचारांचे दर्जेदार लेख वाचण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज फॉलो करा.

मराठी विचारांची डिजिटल नगरी