कीर्तन, नामस्मरण आणि भगवंताच्या स्मरणातून केवळ पापांचा नाश होत नाही, तर पाप आणि प्रायश्चित या दोन्ही संकल्पनांचीच पायाभरणी ढासळते, असा गूढ पण क्रांतिकारी विचार वारकरी संतांनी मांडला.
मन जेव्हा नामात पूर्णपणे विलीन होते, तेव्हा विकारांचा स्रोतच विरघळतो आणि पाप-पुण्याच्या द्वैतापलीकडे भक्तीचा अनुभव उरतो. त्यामुळे कीर्तन हा केवळ धार्मिक विधी न राहता अंतःकरणशुद्धीचा आणि सामाजिक परिवर्तनाचा सशक्त मार्ग ठरतो.
तरी कीर्तनाचेनि नटनाचें । नाशिलें व्यवसाय प्रायश्चितांचे ।
जे नामचि नाहीं पापाचे । ऐसें केलें ।। १९७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ - तर त्यांनी कीर्तनाच्या उत्कर्षाने प्रायश्चितांचा धंदा नष्ट केला. कारण की, त्यांनी पापाचे नांवच नाहीसें केले.
नामस्मरण, कीर्तन आणि भगवंताच्या स्मरणाने केवळ पापांचा नाश होत नाही, तर पाप आणि प्रायश्चित या संकल्पनांचाच आधार कमकुवत होतो. कारण जेव्हा मन पूर्णपणे भगवंताच्या नामात रंगून जाते, तेव्हा पाप करण्याची वृत्तीच विरघळून जाते. आणि पापच राहिले नाही तर प्रायश्चिताचा प्रश्न कुठून उरतो ? त्यामुळे संत म्हणतात की कीर्तनाने "प्रायश्चितांचा व्यवसाय" संपतो.
ही वाक्यरचना जरी साधी वाटली तरी तिच्या मागे फार मोठी आध्यात्मिक क्रांती दडलेली आहे. त्या काळात धर्मशास्त्रात पाप आणि त्याचे प्रायश्चित यांची एक ठरलेली व्यवस्था होती. कोणतेही पाप झाले की त्यासाठी यज्ञ, व्रत, दान किंवा कठोर तपश्चर्या अशी प्रायश्चिते सांगितली जात. परंतु ज्ञानेश्वर महाराज आणि वारकरी संतांनी भक्तीचा मार्ग मांडताना एक अत्यंत मूलभूत प्रश्न उपस्थित केला. जर मनच शुद्ध झाले, तर पाप उरणारच नाही. आणि पापच उरले नाही तर त्याचे प्रायश्चित कशासाठी?
कीर्तन हा केवळ गायनाचा प्रकार नाही. तो एक आध्यात्मिक स्थिती आहे जिथे भक्त, नाम आणि ईश्वर हे तिन्ही एकत्र येतात. कीर्तनामध्ये शब्द, सूर, ताल आणि भाव यांचा संगम होतो. पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे मनाचा अहंकार विरघळतो. माणूस स्वतःला विसरतो आणि भगवंताच्या नामात तल्लीन होतो. ही तल्लीनता हळूहळू मनातील वासनांना, राग-द्वेषांना, अहंकाराला कमी करत जाते. आणि जेव्हा या विकारांचे बीजच नष्ट होते, तेव्हा पापाचे अंकुर फुटू शकत नाहीत.
याच संदर्भात एक प्रसिद्ध भजन आहे. "कैलास के निवासी, नमो बार-बार हूँ…" आणि त्याच परंपरेतील विचारांमध्ये आणखी एक भावपूर्ण ओळ येते. "पखान क्या करू मैं लाखों के ढेर का…" या भावनेत एक गूढ संदेश दडलेला आहे. तो असा की मी बाह्य संपत्ती, दगड-मातीच्या राशी किंवा भौतिक संचयात अडकलेलो नाही. कारण या सर्व गोष्टी शेवटी निरर्थक ठरतात. खरी संपत्ती म्हणजे भगवंताचे नाम आणि त्याची अनुभूती.