ताडोबा म्हटले की वाघाचे दर्शन हेच जंगलभ्रमंतीचे अंतिम आकर्षण मानले जाते. मात्र या अरण्याचे खरे वैभव केवळ वाघात नसून असंख्य पक्षी, प्राणी, कीटक आणि वनस्पतींमध्ये दडलेले आहे. छायाचित्रकार मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेल्या 'कॉमन वुडश्राइक' या साध्यासुध्या दिसणाऱ्या पक्ष्याचे छायाचित्र ताडोबाच्या जैवविविधतेचे हेच अनोखे रूप अधोरेखित करते.
जंगलातील प्रत्येक जीव पर्यावरणाच्या साखळीतील महत्त्वाचा दुवा आहे आणि त्याचे अस्तित्व टिकविणे म्हणजे निसर्गाच्या समतोलाचे रक्षण करणे होय. वाघापलीकडील या निसर्गविश्वाची ओळख करून देणारे हे छायाचित्र पर्यावरण संवर्धनाचा महत्त्वपूर्ण संदेश देऊन जाते.
ताडोबाच्या जलवनातील नाजूक सम्राट : ब्राँझ-विंग्ड जकाना
ताडोबा म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर सर्वप्रथम येतो तो पट्टेरी वाघ. जंगलातील त्याचे ऐश्वर्य, त्याची शिकार आणि त्याच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या पर्यटकांची उत्सुकता. परंतु जंगलाचा खरा अर्थ केवळ वाघापुरता मर्यादित नसतो. जंगल म्हणजे असंख्य जीवसृष्टींचे परस्परावलंबी विश्व. या विश्वातील प्रत्येक पक्षी, प्रत्येक कीटक, प्रत्येक झुडूप आणि प्रत्येक वृक्ष निसर्गाच्या संतुलनात महत्त्वाची भूमिका बजावत असतो. छायाचित्रकार मिलिंद देशमुख यांनी ताडोबाच्या जंगलात टिपलेले 'कॉमन वुडश्राइक' या पक्ष्याचे छायाचित्र आपल्याला हाच संदेश देऊन जाते.
एका वाळक्या फांदीवर शांतपणे बसलेला हा लहानसा पक्षी प्रथमदर्शनी साधा वाटू शकतो. त्याच्या अंगावरील करड्या-तपकिरी छटा, डोळ्यांजवळील काळसर पट्टा, पांढुरके कपाळ आणि सावध नजर यामध्ये जंगलातील जीवनसंघर्षाचे प्रतिबिंब दिसते. तो कुठलीही दिमाखदार रंगसंगती मिरवत नाही, ना आपल्या अस्तित्वाची जाहिरात करतो. तरीही तो जंगलाच्या आरोग्याचा एक महत्त्वाचा दूत आहे. त्याचे अस्तित्व हे त्या परिसरातील जैवविविधतेचे निदर्शक मानले जाते.
कॉमन वुडश्राइक प्रामुख्याने कीटकभक्षक पक्षी आहे. झाडांच्या फांद्यांवर बसून तो अळ्या, भुंगे, लहान कीटक आणि विविध किड्यांवर उपजीविका करतो. त्यामुळे शेती आणि जंगलातील कीटकांचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्यात त्याचा मोठा वाटा असतो. मानवाला न दिसणाऱ्या या नैसर्गिक सेवेमुळे परिसंस्थेचे संतुलन टिकून राहते. एखाद्या जंगलात किंवा परिसरात अशा पक्ष्यांची संख्या घटू लागली, तर ते पर्यावरणातील बदलांचे संकेत असू शकतात.
या छायाचित्रात दिसणाऱ्या फांद्या, पानांचे धूसर पार्श्वचित्र आणि त्यामध्ये स्थिरावलेला पक्षी आपल्याला जंगलातील शांततेची अनुभूती देतात. परंतु ही शांतता आज अनेक संकटांनी वेढलेली आहे. जंगलतोड, वाढते नागरीकरण, रस्ते, खाणकाम, रासायनिक प्रदूषण आणि हवामान बदल यांचा परिणाम सर्वप्रथम अशाच लहान जीवांवर होतो. वाघासारख्या मोठ्या प्राण्यांच्या संवर्धनासाठी आपण प्रयत्न करतो, परंतु वुडश्राइकसारख्या पक्ष्यांचे अधिवास नष्ट होत गेले, तर संपूर्ण अन्नसाखळी आणि परिसंस्थेवर त्याचे परिणाम दिसू लागतील.
निसर्ग संवर्धनाचा विचार करताना आपण अनेकदा आकर्षक आणि प्रसिद्ध वन्यजीवांभोवतीच चर्चा केंद्रित करतो. प्रत्यक्षात जंगलाचे सौंदर्य आणि सामर्थ्य त्यातील प्रत्येक जीवामध्ये दडलेले असते. वुडश्राइकसारखे पक्षी आपल्याला सांगतात की निसर्गात कोणीही लहान नाही. प्रत्येक जीवाची एक भूमिका आहे आणि त्या भूमिकेवर अनेक इतर जीवांचे अस्तित्व अवलंबून आहे. म्हणूनच जैवविविधतेचे संरक्षण म्हणजे केवळ एखाद्या विशिष्ट प्रजातीचे रक्षण नव्हे, तर संपूर्ण जीवनव्यवस्थेचे जतन होय.
मिलिंद देशमुख यांच्या कॅमेऱ्याने टिपलेला हा क्षण आपल्याला जंगलाकडे नव्या दृष्टीने पाहायला शिकवतो. वाघाच्या शोधात जंगलात जाणाऱ्या नजरेला हा पक्षी थांबवतो आणि विचारायला भाग पाडतो की, आपण निसर्गातील इतर जीवांकडे कितपत लक्ष देतो? जंगलातील प्रत्येक पक्ष्याचे गाणे, प्रत्येक फुलपाखराचे उडणे आणि प्रत्येक वृक्षाचे अस्तित्व हे पृथ्वीच्या पर्यावरणीय समतोलाचे घटक आहेत.
आज पर्यावरण संवर्धनाची गरज पूर्वीपेक्षा अधिक तीव्र झाली आहे. जंगलांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचा सन्मान, रासायनिक प्रदूषणावर नियंत्रण आणि पक्ष्यांसाठी सुरक्षित अधिवास निर्माण करणे ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. कारण निसर्ग वाचला तरच त्यातील वाघही वाचेल, आणि त्याचबरोबर वुडश्राइकसारखे असंख्य शांत, दुर्लक्षित पण अत्यंत महत्त्वाचे जीवही टिकून राहतील.
ताडोबाच्या हिरव्यागार अरण्यातील या एका छोट्याशा पक्ष्याने आपल्याला दिलेला संदेश स्पष्ट आहे-निसर्गाचे वैभव केवळ भव्यतेत नसते; ते सूक्ष्मतेतही तितकेच दडलेले असते. त्या सूक्ष्म सौंदर्याचे जतन करणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने पर्यावरण संवर्धन होय.