वीजबिलाचीही चिंता नाही
उन्हाळ्यात वाढत्या तापमानापासून दिलासा मिळवण्यासाठी एसीचा वापर केला जातो; मात्र एसीची किंमत आणि दर महिन्याला येणारे भरमसाठ वीजबिल यामुळे अनेक कुटुंबांना तो परवडत नाही.
अशा परिस्थितीत उत्तर प्रदेशातील झाशी येथील अवघ्या १६ वर्षांच्या कल्याणी श्रीवास्तव हिने आपल्या कल्पकतेच्या जोरावर कमी खर्चात थंडावा देणारे उपकरण तयार केल्याचा दावा करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, या उपकरणाच्या निर्मितीसाठी केवळ १,८०० रुपये खर्च आल्याचे सांगितले जात आहे. 'देसी एसी' असे नाव देण्यात आलेल्या या उपकरणामुळे कमी खर्चात थंडावा मिळवण्याचा पर्याय समोर आला आहे. या उपकरणामुळे एका तासात खोलीचे तापमान सुमारे ४ ते ५ अंश सेल्सिअसने कमी होऊ शकते, असा दावा आहे. मात्र, प्रत्यक्ष वापरातील त्याची कार्यक्षमता आणि विविध हवामानांतील परिणाम स्वतंत्रपणे पडताळणे आवश्यक आहे.
पारंपरिक एसीमध्ये रेफ्रिजरेशन यंत्रणेच्या मदतीने खोलीतील उष्णता बाहेर काढली जाते. मात्र, कल्याणीने तयार केलेल्या उपकरणाची रचना तुलनेने साधी आहे. या उपकरणामध्ये थर्माकोलपासून तयार केलेला बर्फाचा बॉक्स आणि १२ व्होल्टचा डीसी पंखा वापरण्यात आल्याचे सांगितले जाते. बॉक्समधील थंड भागातून हवा खेचून ती विशिष्ट आकाराच्या पाइपमधून बाहेर सोडली जाते. त्यामुळे आजूबाजूच्या परिसरात थंड हवेचा प्रवाह निर्माण होण्यास मदत होते. पारंपरिक एसीच्या तुलनेत या उपकरणाची रचना साधी आणि निर्मितीचा खर्च कमी असल्याने त्याने लक्ष वेधून घेतले आहे. मात्र, प्रत्यक्षात किती क्षेत्रफळाच्या खोलीला थंडावा मिळू शकतो, किती वेळ उपकरण चालते आणि त्यासाठी किती ऊर्जा लागते, यावर त्याची उपयुक्तता अवलंबून असेल.
सौरव दास, रांकाचा दिल्ली पोलिसांना 'टाईम प्लीज'
या 'देसी एसी'चे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे सौरऊर्जेचा वापर करण्याची शक्यता. उपकरणातील पंखा योग्य क्षमतेच्या सौरऊर्जा यंत्रणेच्या मदतीने चालवता येऊ शकतो. त्यामुळे नियमित वीजपुरवठ्यावरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः ग्रामीण भागातील आणि मर्यादित उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांसाठी कमी खर्चातील शीतकरण उपकरणे उपयुक्त ठरू शकतात. उन्हाळ्यात तापमान वाढल्यामुळे घरातील ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले आणि उष्णतेचा अधिक त्रास होणाऱ्या व्यक्तींना दिलासा देणाऱ्या पर्यायांची गरज वाढते. मात्र, या उपकरणाला पूर्ण क्षमतेचा एसी समजणे योग्य ठरणार नाही. बर्फ किंवा अन्य थंड स्रोताची गरज, खोलीतील आर्द्रता, बाहेरील तापमान आणि उपकरणाचा प्रत्यक्ष वीजवापर या बाबी त्याच्या परिणामांवर प्रभाव टाकू शकतात.
कल्याणी श्रीवास्तव हिच्या या प्रयोगाला शैक्षणिक क्षेत्रातही दाद मिळाल्याचे वृत्त आहे. तिच्या उपकरणाची राष्ट्रीय स्तरावरील मॉडेल स्पर्धेसाठी आयआयटी दिल्लीकडून निवड झाल्याचे सांगितले जाते. विज्ञानातील प्रयोगांबरोबरच कल्याणीला गायनाचीही आवड असून तिने लोकप्रिय 'इंडियन आयडॉल' या गायन कार्यक्रमात सहभाग घेतला होता. तसेच लखनऊ, आग्रा आणि कानपूर येथे आयोजित गायन स्पर्धांमध्ये तिने विविध पारितोषिके मिळवल्याचेही वृत्त आहे. कमी वयात विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि कला या क्षेत्रांत रस दाखवणाऱ्या कल्याणीच्या प्रयोगामुळे कमी खर्चातील पर्यायी शीतकरण तंत्रज्ञानाबाबत चर्चा सुरू झाली आहे. तिच्या कल्पनेचे वैशिष्ट्य म्हणजे महागड्या उपकरणांवर मोठा खर्च करण्याऐवजी उपलब्ध साहित्याचा वापर करून समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न. या उपकरणाची कार्यक्षमता आणि ऊर्जा बचतीचे दावे प्रत्यक्ष चाचण्यांमधून सिद्ध झाल्यास, कमी खर्चातील शीतकरणाच्या पर्यायांच्या विकासाला त्यातून प्रेरणा मिळू शकते.