అన్ని పోటీ పరీక్షలకు కరెంట్ అఫైర్స్(12.02.2026) తెలుగులో..

ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఫిబ్రవరి 13, 2026న ఢిల్లీలో కొత్తగా నిర్మించిన 'సేవా తీర్థ్', 'కర్తవ్య భవన్-1 & 2' భవనాలను ప్రారంభించనున్నారు. పరిపాలనలో ఆధునికత, సామర్థ్యం పెంచడం ఈ భవనాల ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.

సేవా తీర్థ్ (Seva Teerth): ఇందులో ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (PMO), నేషనల్ సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్ సెక్రటేరియట్, క్యాబినెట్ సెక్రటేరియట్ ఉంటాయి.
కర్తవ్య భవన్ (Kartavya Bhavan-1 & 2): ఇక్కడ రక్షణ, ఆర్థిక, విద్య, ఆరోగ్యం వంటి ముఖ్యమైన కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు కొలువుదీరుతాయి.
ఆధునిక వసతులు: డిజిటల్ కార్యాలయాలు, కేంద్రీకృత రిసెప్షన్ మరియు పౌరుల కోసం ప్రత్యేక ఇంటరాక్షన్ జోన్లు ఉన్నాయి.
పర్యావరణ హితం: ఇవి 4-స్టార్ GRIHA ప్రమాణాలతో, సౌర శక్తి మరియు నీటి సంరక్షణ వసతులతో నిర్మించబడ్డాయి.
భద్రత: స్మార్ట్ యాక్సెస్ కంట్రోల్ మరియు అత్యాధునిక నిఘా వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేశారు.

సెంట్రల్ విస్టా ప్రాజెక్ట్: ఇది భారత పరిపాలనా కేంద్రం (రాష్ట్రపతి భవన్ నుండి ఇండియా గేట్ వరకు) పునరుద్ధరణ ప్రాజెక్ట్.
PMO (ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం): ఇది ఒక 'ఎక్స్‌ట్రా-కాన్‌స్టిట్యూషనల్' బాడీ. దీనికి అడ్మినిస్ట్రేటివ్ హెడ్ గా 'ప్రిన్సిపల్ సెక్రటరీ' ఉంటారు.
GRIHA రేటింగ్: 'Green Rating for Integrated Habitat Assessment'. ఇది భవనాల పర్యావరణ ప్రభావాన్ని అంచనా వేసే భారతీయ రేటింగ్ వ్యవస్థ.
క్యాబినెట్ సెక్రటేరియట్: ఇది నేరుగా ప్రధానమంత్రి ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తుంది. దీనికి క్యాబినెట్ సెక్రటరీ (దేశంలోనే అత్యున్నత సివిల్ సర్వెంట్) అధిపతిగా ఉంటారు.

ఈ భవనాల ప్రారంభం భారత పరిపాలనా వ్యవస్థలో ఒక చారిత్రక మైలురాయిగా నిలవనుంది.

భారతీయ కళాకారులకు, సాంస్కృతిక సంస్థలకు ఆర్థిక చేయూతనిచ్చే 'కళా సంస్కృతి వికాస్ యోజన' (KSVY) అమలు తీరు మరియు గత మూడేళ్ల నిధుల కేటాయింపు వివరాలను కేంద్ర సాంస్కృతిక మంత్రి శ్రీ గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్ వెల్లడించారు.

అంబ్రెల్లా స్కీమ్: KSVY అనేది ఒక కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme), దీని కింద అనేక ఉప-పథకాలు అమలు అవుతాయి.
గురు-శిష్య పరంపర: ప్రదర్శన కళల్లో శిక్షణ ఇచ్చే గురువులకు నెలకు ₹15,000, శిష్యులకు ₹2,000 - ₹10,000 వరకు ఆర్థిక సాయం అందిస్తారు.
సాంస్కృతిక సంస్థలకు గ్రాంట్లు: జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందిన సంస్థలకు ₹1 కోటి నుండి ₹5 కోట్ల వరకు నిధులు ఇస్తారు.
హిమాలయ & బౌద్ధ సంస్కృతి: హిమాలయ ప్రాంత సంస్కృతి మరియు బౌద్ధ/టిబెటన్ సంస్కృతి పరిరక్షణకు ప్రత్యేక ఆర్థిక సాయం అందుతుంది.
స్కాలర్‌షిప్‌లు: 18-25 ఏళ్ల యువ కళాకారులకు నెలకు ₹5,000 చొప్పున రెండేళ్ల పాటు స్కాలర్‌షిప్ ఇస్తారు.
వయోధిక కళాకారుల సాయం: 60 ఏళ్లు పైబడిన పేద కళాకారులకు నెలకు ₹6,000 పెన్షన్ అందిస్తారు.
సేవా భోజ్ యోజన: ధార్మిక సంస్థలు ఉచితంగా అందించే ఆహారం (లంగర్/ప్రసాదం) పై చెల్లించిన CGST మరియు IGSTని ప్రభుత్వం తిరిగి చెల్లిస్తుంది.
టాగూర్ సాంస్కృతిక సముదాయాలు: కొత్త ఆడిటోరియాలు, సాంస్కృతిక కేంద్రాల నిర్మాణానికి ₹15 కోట్ల వరకు నిధులు కేటాయిస్తారు.

కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme): ఈ పథకాలకు అయ్యే వ్యయాన్ని 100% కేంద్ర ప్రభుత్వమే భరిస్తుంది.
GRIHA (గృహ): గ్రీన్ బిల్డింగ్ రేటింగ్ వ్యవస్థ (టాగూర్ కాంప్లెక్స్ వంటి నిర్మాణాలకు ఇది ముఖ్యం).
రాష్ట్రీయ సంస్కృతి మహోత్సవ్: దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల కళలను ప్రదర్శించడానికి జోనల్ కల్చరల్ సెంటర్ల (ZCCs) ద్వారా కేంద్రం నిర్వహించే ఉత్సవం.
గురు-శిష్య పరంపర: ఇది ప్రాచీన భారతీయ విద్య మరియు కళా బోధనా పద్ధతి.

భారతీయ వారసత్వాన్ని కాపాడటంలో మరియు కళాకారులకు జీవనోపాధిని అందించడంలో KSVY కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.

భారత జీ20 అధ్యక్షతన రూపొందిన 'కాశీ కల్చర్ పాత్‌వే' ద్వారా సంస్కృతిని ప్రపంచ అభివృద్ధిలో ఒక ప్రత్యేక లక్ష్యంగా గుర్తించినట్లు మరియు అంతర్జాతీయ సాంస్కృతిక దౌత్యంలో సాధించిన పురోగతిని కేంద్ర మంత్రి గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్ రాజ్యసభలో వివరించారు.

కాశీ కల్చర్ పాత్‌వే: సంస్కృతిని కేవలం వారసత్వంగానే కాకుండా, 2030 అనంతర అభివృద్ధి ఎజెండాలో ఒక స్వతంత్ర లక్ష్యంగా (Standalone Goal) చేర్చాలని ఇది ప్రతిపాదించింది.
ప్రధాన ప్రదర్శనలు: ఖజురహోలో 'రిటర్న్ ఆఫ్ ట్రెజర్స్' (పురాతన వస్తువుల వాపసు), భువనేశ్వర్‌లో హస్తకళల ప్రదర్శన, హంపిలో నేత కళా ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు.
సాంస్కృతిక దౌత్యం: జీ20 ఆర్కెస్ట్రా 'సుర్ వసుధ', డిజిటల్ మ్యూజియం (కల్చర్ కారిడార్) ద్వారా దేశాల మధ్య సంబంధాలను బలోపేతం చేశారు.
గ్లోబల్ ఎంగేజ్‌మెంట్ స్కీమ్: విదేశాల్లోని భారత రాయబార కార్యాలయాల ద్వారా మన సంస్కృతిని ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రచారం చేసేందుకు ఈ పథకాన్ని అమలు చేస్తున్నారు.
పురాతన వస్తువుల వాపసు: సాంస్కృతిక దౌత్యం ఫలితంగా విదేశాల్లో ఉన్న అనేక విలువైన భారతీయ పురాతన కళాఖండాలు తిరిగి మన దేశానికి చేరుకున్నాయి.
భారత్ మండపం: ఇది స్వయం సమృద్ధి నమూనాలో (Self-sustainable model) నడుస్తోంది.

కాశీ కల్చర్ పాత్‌వే: వారణాసిలో జరిగిన జీ20 సాంస్కృతిక మంత్రుల సమావేశంలో ఆమోదించిన పత్రం.
వీటో పవర్ (Veto Power): జీ20 అనేది నిర్ణయాధికారం లేని కూటమి, కానీ అంతర్జాతీయ విధానాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.
GRIHA రేటింగ్: భారత్ మండపం వంటి ఆధునిక భవనాలకు పర్యావరణ హిత రేటింగ్స్ ఇస్తారు.
భారత పురావస్తు శాఖ (ASI): వారసత్వ కట్టడాల పరిరక్షణకు బాధ్యత వహించే సంస్థ.
వసుధైవ కుటుంబకం: ఇది జీ20 ఇండియా థీమ్, దీని అర్థం "ప్రపంచమే ఒక కుటుంబం". ఇది మహా ఉపనిషత్తు నుండి తీసుకోబడింది.

భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ కల్చరల్ హబ్‌గా మార్చేందుకు ప్రభుత్వం పటిష్టమైన చర్యలు తీసుకుంటోంది.

పురాతన స్మారక చిహ్నాలు, పురావస్తు ప్రదేశాల చట్టం (AMASR Act), 1958 ప్రకారం, జాతీయ ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయినట్లు నిర్ధారించిన 18 కట్టడాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారికంగా తన రక్షిత జాబితా నుండి తొలగించింది (Delisting).

తొలగింపునకు కారణం: ఈ కట్టడాలు కాలక్రమేణా కనుమరుగవ్వడం (Untraceable), పట్టణీకరణ వల్ల దెబ్బతినడం లేదా వాటి చారిత్రక ప్రాముఖ్యత తగ్గిపోవడం వల్ల ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు.
ప్రధాన కట్టడాలు: ఢిల్లీలోని బారా ఖంబా స్మశాన వాటిక, హర్యానాలోని కోస్ మినార్, రాజస్థాన్‌లోని 12వ శతాబ్దపు ఆలయం వంటివి ఈ జాబితాలో ఉన్నాయి.
జ్ఞాన భారతం మిషన్: ఈ పథకం కింద ఇప్పటివరకు 7.5 లక్షల పురాతన రాతప్రతులు (Manuscripts) డిజిటలైజ్ చేయబడ్డాయి. వీటిలో 1.29 లక్షల రాతప్రతులు 'జ్ఞాన భారతం' పోర్టల్‌లో ప్రజలకు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
రక్షణ ఏర్పాట్లు: ఎర్రకోట (ఢిల్లీ), తాజ్ మహల్ (ఆగ్రా) వంటి కీలక కట్టడాల వద్ద CISF భద్రతను ఏర్పాటు చేశారు. ఇతర చోట్ల మల్టీ-టాస్కింగ్ స్టాఫ్ (MTS) విధుల్లో ఉన్నారు.
IGNCA పాత్ర: ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ది ఆర్ట్స్ సంస్థ అంతరించిపోతున్న జానపద మరియు గిరిజన కళారూపాలను డాక్యుమెంటేషన్ చేస్తోంది.

AMASR Act, 1958: భారత దేశంలోని పురాతన కట్టడాలను, పురావస్తు ప్రదేశాలను రక్షించే ప్రధాన చట్టం. దీనిని 2010లో సవరించారు.
ASI (Archaeological Survey of India): ఇది 1861లో స్థాపించబడింది. దీని మొదటి డైరెక్టర్ జనరల్ అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్.
జ్ఞాన భారతం పోర్టల్: భారతీయ జ్ఞాన సంపదను, పురాతన రాతప్రతులను డిజిటల్ రూపంలో భద్రపరిచే లక్ష్యంతో 2025లో ప్రారంభించబడింది.
IGNCA: ఇది 1987లో స్థాపించబడిన ఒక స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన సంస్థ. ఇది కళలు మరియు సంస్కృతిపై పరిశోధనలు చేస్తుంది.
కోస్ మినార్ (Kos Minar): మధ్యయుగ కాలంలో (ముఖ్యంగా మొఘలుల కాలంలో) రహదారులపై దూరాలను సూచించేందుకు నిర్మించిన మైలురాళ్లు.

వారసత్వ సంపదను కాపాడుకోవడంలో భాగంగా నిరర్థకమైన వాటిని తొలగిస్తూ, విలువైన రాతప్రతులను డిజిటలైజ్ చేయడం ద్వారా ప్రభుత్వం సరికొత్త అడుగులు వేస్తోంది.

భారత నౌకాదళం మొట్టమొదటిసారిగా అంతర్జాతీయ స్థాయి శిక్షణ టాస్క్ ఫోర్స్ అయిన కంబైన్డ్ టాస్క్ ఫోర్స్ (CTF) 154 కమాండ్‌ను చేపట్టింది. బహ్రెయిన్‌లోని 'కంబైన్డ్ మారిటైమ్ ఫోర్సెస్' (CMF) ప్రధాన కార్యాలయంలో జరిగిన కార్యక్రమంలో ఇటలీ నౌకాదళం నుండి భారత్ ఈ బాధ్యతలను స్వీకరించింది.

భారత్ నాయకత్వం: భారత నౌకాదళానికి చెందిన కమోడోర్ మిలింద్ ఎం మొకాషి (శౌర్య చక్ర గ్రహీత) CTF 154 కమాండర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.
CTF 154 లక్ష్యం: ఇది ప్రధానంగా సభ్య దేశాల నౌకాదళాలకు శిక్షణ ఇవ్వడం మరియు వారి సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడంపై (Capacity Building) దృష్టి పెడుతుంది.

మారిటైమ్ డొమైన్ అవేర్‌నెస్ (సముద్ర స్థితిగతుల అవగాహన).
సముద్ర చట్టాలు (Law of the Sea).
సముద్ర మధ్యంతర కార్యకలాపాలు (Interdiction Operations).
సముద్ర సహాయం మరియు రక్షణ (Rescue & Assistance).
నాయకత్వ అభివృద్ధి.

ప్రాముఖ్యత: 47 దేశాలు ఉన్న CMF కూటమిలో భారత్‌ను ఒక 'ప్రిఫర్డ్ సెక్యూరిటీ పార్ట్నర్' (అత్యంత విశ్వసనీయ భద్రతా భాగస్వామి)గా గుర్తించడానికి ఇది ఒక నిదర్శనం.
స్థాపన: CTF 154ను మే 2023లో ఏర్పాటు చేశారు. ఇది మధ్య ప్రాచ్యం మరియు పరిసర ప్రాంతాలలో సముద్ర భద్రతను మెరుగుపరుస్తుంది.

CMF (Combined Maritime Forces): ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద బహుళజాతి నౌకాదళ భాగస్వామ్యం. దీని ప్రధాన కార్యాలయం బహ్రెయిన్ లోని మనామాలో ఉంది.

- CTF 150: సముద్ర భద్రత (గల్ఫ్ వెలుపల).
- CTF 151: సముద్ర దొంగతనం (Piracy) వ్యతిరేక పోరాటం.
- CTF 152: అరేబియా గల్ఫ్ భద్రత.
- CTF 153: ఎర్ర సముద్రం (Red Sea) భద్రత.
కమోడోర్ మిలింద్ మొకాషి: ఈయన 2015లో యెమెన్ యుద్ధ సమయంలో 'ఆపరేషన్ రాహత్' ద్వారా భారతీయులను సురక్షితంగా తరలించినందుకు గాను శౌర్య చక్ర పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు.
భారత నౌకాదళాధిపతి (Chief of Naval Staff): అడ్మిరల్ దినేష్ కె త్రిపాఠి.

అంతర్జాతీయ సముద్ర మార్గాల్లో శాంతి మరియు భద్రతను కాపాడటంలో భారత్ పాత్ర ఈ నియామకంతో మరింత కీలకం కానుంది.

స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ్) ఫేజ్-II అమలులో భాగంగా దేశవ్యాప్తంగా గ్రామాలను 'ODF ప్లస్ మోడల్' గ్రామాలుగా మార్చడంలో సాధించిన పురోగతిని కేంద్ర జలశక్తి శాఖ సహాయ మంత్రి శ్రీ వి. సోమన్న లోక్‌సభలో వెల్లడించారు.

లక్ష్యం: ODF (బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత) స్థితిని కొనసాగించడంతో పాటు, ఘన మరియు ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణ (SLWM) ద్వారా గ్రామాలను దృశ్యపరంగా పరిశుభ్రంగా మార్చడం.
కాలపరిమితి: ఫేజ్-II ను 2020-21 నుండి 2026-27 వరకు అమలు చేస్తున్నారు.
ప్రజా భాగస్వామ్యం: ప్రజల్లో ప్రవర్తనా మార్పు తీసుకురావడానికి 'జన్ భాగీదారి' (Jan Bhagidari) పద్ధతిలో ఐఈసీ (IEC) కార్యకలాపాలకు ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు.
నిధుల కేటాయింపు: ఐఈసీ మరియు సామర్థ్య పెంపుదల (Capacity Building) కోసం మొత్తం ప్రాజెక్ట్ నిధులలో 5% వరకు ఖర్చు చేయడానికి అనుమతి ఉంది.
ODF ప్లస్ స్థాయిలు: గ్రామాలను వాటి వ్యర్థాల నిర్వహణ సౌకర్యాలను బట్టి ఆస్పైరింగ్, రైజింగ్ మరియు మోడల్ కేటగిరీలుగా గుర్తిస్తారు.

SBM(G) ప్రారంభం: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ 2014, అక్టోబర్ 2న ప్రారంభమైంది.
నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: మిషన్ గ్రామీణ్ కోసం జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ (తాగే నీరు మరియు పారిశుద్ధ్య విభాగం) బాధ్యత వహిస్తుంది.
ODF ప్లస్ మోడల్ గ్రామం: ఒక గ్రామం ODF స్థితిని కలిగి ఉండి, ఘన మరియు ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలను పూర్తిస్థాయిలో కలిగి ఉంటే దానిని 'మోడల్' గ్రామంగా పిలుస్తారు.
GRIHA (గృహ): పారిశుద్ధ్య మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణంలో పర్యావరణ హిత ప్రమాణాలను అంచనా వేస్తుంది.
ఆర్టికల్ 47: ప్రజల పోషకాహార స్థాయిని మరియు జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం, ప్రజారోగ్యాన్ని కాపాడటం రాష్ట్ర బాధ్యత అని భారత రాజ్యాంగం తెలుపుతోంది.

2026 నాటికి దేశంలోని మెజారిటీ గ్రామాలు 'ODF ప్లస్ మోడల్' దిశగా పయనిస్తున్నాయి, ఇది గ్రామీణ భారతదేశ ఆరోగ్య స్థితిగతుల్లో పెద్ద మార్పును సూచిస్తుంది.

స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ్) ప్రారంభమైనప్పటి నుండి (2014) ఇప్పటివరకు దేశవ్యాప్తంగా నిర్మించిన వ్యక్తిగత గృహ మరుగుదొడ్ల (IHHL) సంఖ్య మరియు రాష్ట్రాలకు విడుదల చేసిన కేంద్ర నిధుల వివరాలను మంత్రి శ్రీ వి. సోమన్న లోక్‌సభలో లిఖితపూర్వక సమాధానంగా ఇచ్చారు.

లక్ష్యం సాధన: అక్టోబర్ 2, 2019 నాటికి దేశంలోని అన్ని గ్రామాలు, జిల్లాలు మరియు రాష్ట్రాలు తమను తాము ODF (బహిరంగ మలవిసర్జన రహితం)గా ప్రకటించుకున్నాయి.
మరుగుదొడ్ల నిర్మాణం: 2014 నుండి ఫిబ్రవరి 4, 2026 వరకు దేశవ్యాప్తంగా మొత్తం 12.04 కోట్లకు పైగా వ్యక్తిగత మరుగుదొడ్లు నిర్మించబడ్డాయి.
నిధుల విడుదల: 2014-15 నుండి 2024-25 వరకు కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రాలకు సుమారు ₹86,533 కోట్లను విడుదల చేసింది.
నిర్వహణ: పారిశుధ్యం అనేది రాష్ట్ర సబ్జెక్ట్ (State Subject). ఫేజ్-II కింద రాష్ట్రాలు తమ వార్షిక ప్రణాళికల (AIP) ప్రకారం నిధులను వినియోగించుకుంటాయి.
డేటా లభ్యత: జిల్లా వారీ వివరాలను పౌరులు SBM(G) డాష్‌బోర్డ్ ద్వారా ఆన్‌లైన్‌లో తనిఖీ చేయవచ్చు.

ప్రారంభం: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ అక్టోబర్ 2, 2014న మహాత్మా గాంధీ 145వ జయంతి సందర్భంగా ప్రారంభమైంది.
ODF నిర్వచనం: ఏ ఒక్క వ్యక్తి కూడా బహిరంగంగా మలవిసర్జన చేయకుండా, ప్రతి ఇంటికీ మరుగుదొడ్డి సదుపాయం ఉండటం.
సబ్జెక్ట్ కేటగిరీ: భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం పారిశుధ్యం (Sanitation) అనేది రాష్ట్ర జాబితా (State List) లోని అంశం.
నిధుల పంపిణీ: ఇది ఒక కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme). సాధారణ రాష్ట్రాలకు కేంద్రం-రాష్ట్రం మధ్య నిధుల వాటా సాధారణంగా 60:40 నిష్పత్తిలో ఉంటుంది.

ఈ గణాంకాలు భారతదేశంలో పారిశుధ్య విప్లవం యొక్క పరిధిని మరియు ప్రతి పేదవాడికి ప్రాథమిక వసతి కల్పించడంలో సాధించిన విజయాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

2019లో ప్రారంభమైన 'జల జీవన్ మిషన్ - హర్ ఘర్ జల్' పథకం ద్వారా దేశంలోని గ్రామీణ గడపగడపకూ సురక్షితమైన తాగునీటిని అందించడంలో సాధించిన ఆర్థిక మరియు భౌతిక పురోగతిని కేంద్ర మంత్రి వి. సోమన్న లోక్‌సభలో వివరించారు.

లక్ష్యం: ప్రతి గ్రామీణ వ్యక్తికి రోజుకు 55 లీటర్ల (55 lpcd) నాణ్యమైన తాగునీటిని కుళాయి కనెక్షన్ ద్వారా అందించడం.
భారీ పురోగతి: 2019లో కేవలం 17% (3.23 కోట్లు) ఇళ్లకు కుళాయిలు ఉండగా, ఫిబ్రవరి 10, 2026 నాటికి అది 81.02% (15.69 కోట్లు) కి చేరుకుంది.
హర్ ఘర్ జల్ గ్రామాలు: దేశవ్యాప్తంగా 2.72 లక్షల గ్రామాలు 100% కుళాయి కనెక్షన్లు సాధించి 'హర్ ఘర్ జల్'గా గుర్తింపు పొందాయి.
పట్టణ ప్రాంతాలు: AMRUT మరియు AMRUT 2.0 పథకాల ద్వారా నగరాల్లో నీటి సరఫరా, మురుగునీటి నిర్వహణ పనులను కేంద్ర గృహనిర్మాణ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పర్యవేక్షిస్తోంది.
నిఘా వ్యవస్థ: పథకం అమలును పర్యవేక్షించడానికి JJM-Dashboard మరియు నిధుల పారదర్శకత కోసం PFMS విధానాన్ని వాడుతున్నారు.

ప్రారంభం: జల జీవన్ మిషన్‌ను ఆగస్టు 15, 2019న ప్రధాని మోదీ ప్రకటించారు.
BIS 10500: ఇది భారతదేశంలో తాగునీటి నాణ్యతకు సంబంధించిన ప్రమాణం.
AMRUT: 'Atal Mission for Rejuvenation and Urban Transformation'. దీనిని 2015లో ప్రారంభించారు.
రాజ్యాంగ హోదా: రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం 'తాగునీరు' (Drinking Water) అనేది రాష్ట్ర జాబితా (State List) లోని అంశం.
నిధుల వాటా: హిమాలయ మరియు ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు 90:10, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 100%, ఇతర రాష్ట్రాలకు 50:50 నిష్పత్తిలో కేంద్రం నిధులిస్తుంది.

2026 నాటికి దేశంలోని మెజారిటీ గ్రామీణ గృహాలకు తాగునీటి వసతి కల్పించడం ద్వారా ప్రభుత్వం ఆరోగ్యకరమైన మరియు స్వయం సమృద్ధి గల గ్రామాల దిశగా అడుగులు వేస్తోంది.

భారతదేశంలోని అన్ని గ్రామాలకు విద్యుత్ సౌకర్యం కల్పించడంలో సాధించిన విజయాలు మరియు ప్రస్తుతం అమలవుతున్న RDSS పథకం ద్వారా గిరిజన (PVTG), సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో జరుగుతున్న విద్యుదీకరణ పనుల వివరాలను కేంద్ర మంత్రి శ్రీ శ్రీపాద్ నాయక్ లోక్‌సభలో వెల్లడించారు.

వంద శాతం గ్రామీణ విద్యుదీకరణ: దేశంలోని అన్ని నివాసిత గ్రామాలు ఏప్రిల్ 28, 2018 నాటికే విద్యుదీకరించబడ్డాయి.
సౌభాగ్య పథకం విజయం: ఈ పథకం ద్వారా మార్చి 31, 2019 నాటికి సుమారు 2.86 కోట్ల ఇళ్లకు విద్యుత్ కనెక్షన్లు ఇచ్చారు.
ప్రస్తుత పథకం (RDSS): 2021లో ప్రారంభమైన 'రివాంప్డ్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ సెక్టార్ స్కీమ్' ద్వారా ప్రస్తుతం విద్యుదీకరణ పనులు కొనసాగుతున్నాయి.
ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత: PM-JANMAN ద్వారా ఆదిమ గిరిజన తెగలకు (PVTG), వైబ్రెంట్ విలేజ్ ప్రోగ్రామ్ ద్వారా సరిహద్దు గ్రామాలకు విద్యుత్ అందిస్తున్నారు.
తాజా పురోగతి: RDSS కింద మంజూరైన 13.65 లక్షల ఇళ్లలో ఇప్పటివరకు 2.93 లక్షల ఇళ్లకు విద్యుదీకరణ పూర్తయింది.

పథకం పేరు- ప్రారంభం- ప్రధాన లక్ష్యం- ఫలితం/స్థితి

DDUGJY: 2014- గ్రామాల విద్యుదీకరణ, నెట్‌వర్క్ బలోపేతం- 18,374 గ్రామాల విద్యుదీకరణ
SAUBHAGYA: అక్టోబర్, 2017- ప్రతి ఇంటికీ విద్యుత్ కనెక్షన్ (Universal Household Electrification)- 2.86 కోట్ల ఇళ్లకు కనెక్షన్లు
RDSS: 2021- పంపిణీ వ్యవస్థ సంస్కరణలు, మిగిలిన ఇళ్లకు విద్యుత్- ప్రస్తుతం అమల్లో ఉంది (Ongoing)

ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List): భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం 'విద్యుత్' (Electricity) అనేది ఉమ్మడి జాబితాలోని అంశం.
విద్యుదీకరించబడిన గ్రామం (Electrified Village): ఒక గ్రామంలోని కనీసం 10% ఇళ్లకు మరియు పాఠశాలలు, పంచాయతీ వంటి బహిరంగ ప్రదేశాలకు విద్యుత్ సౌకర్యం ఉంటే దానిని విద్యుదీకరించబడిన గ్రామంగా పరిగణిస్తారు.
PM-JANMAN: ఇది గిరిజన తెగల (PVTG) సమగ్ర అభివృద్ధి కోసం ఉద్దేశించిన పథకం.
వైబ్రెంట్ విలేజ్ ప్రోగ్రామ్ (VVP): ఉత్తర సరిహద్దుల్లోని వ్యూహాత్మక గ్రామాల అభివృద్ధి కోసం కేంద్రం దీనిని ప్రారంభించింది.

2018లో గ్రామాల విద్యుదీకరణ లక్ష్యాన్ని అందుకున్న భారత్, ప్రస్తుతం ప్రతి పేదవాడి ఇంటికీ నాణ్యమైన విద్యుత్ అందించే దిశగా RDSS ద్వారా అడుగులు వేస్తోంది.

మారుతున్న భారతీయుల జీవనశైలి మరియు వినియోగ అలవాట్లను ప్రతిబింబించేలా, 12 ఏళ్ల సుదీర్ఘ విరామం తర్వాత CPI బేస్ ఇయర్‌ను 2012 నుండి 2024కు మారుస్తూ తొలి నివేదికను ప్రభుత్వం విడుదల చేసింది.

కొత్త ప్రాథమిక సంవత్సరం: 2024 (గతంలో 2012 ఉండేది).
డేటా ఆధారం: 2023-24లో నిర్వహించిన 'హౌస్‌హోల్డ్ కన్జంప్షన్ ఎక్స్‌పెండిచర్ సర్వే' (HCES) ఆధారంగా బుట్టలోని వస్తువుల బరువును (Weights) మార్చారు.
గ్రూపుల విభజన: గతంలో ఉన్న 6 గ్రూపులకు బదులుగా, ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రమాణాల (COICOP 2018) ప్రకారం ఇప్పుడు 12 విభాగాలుగా వర్గీకరించారు.
పెరిగిన వస్తువుల సంఖ్య: వస్తువుల సంఖ్యను 299 నుండి 358కి పెంచారు. ఇందులో సేవలు (Services) 40 నుండి 50కి పెరిగాయి.
కొత్త చేరికలు: ఆన్‌లైన్ స్ట్రీమింగ్ (OTT), బేబీ సిట్టింగ్, పెన్-డ్రైవ్‌లు, ఎక్సర్‌సైజ్ పరికరాలు, రూరల్ హౌసింగ్ వంటివి చేర్చారు.
తొలగించినవి: కాలం చెల్లిన రేడియోలు, టేప్ రికార్డర్లు, VCD/DVD ప్లేయర్లు వంటి వాటిని తీసివేశారు.
జనవరి 2026 ద్రవ్యోల్బణం: కొత్త లెక్కల ప్రకారం జనవరి 2026లో రిటైల్ ద్రవ్యోల్బణం **2.75%**గా నమోదైంది.
టెక్నాలజీ వాడకం: ధరల సేకరణ కోసం 'కంప్యూటర్ అసిస్టెడ్ పర్సనల్ ఇంటర్వ్యూయింగ్' (CAPI) వంటి డిజిటల్ పద్ధతులను వాడుతున్నారు.

నిర్వహణ: CPIని నేషనల్ స్టాటిస్టికల్ ఆఫీస్ (NSO), MoSPI విడుదల చేస్తుంది.
ప్రాముఖ్యత: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) తన ద్రవ్య విధానాన్ని (Monetary Policy) నిర్ణయించడానికి CPI ద్రవ్యోల్బణాన్నే ప్రామాణికంగా తీసుకుంటుంది.
COICOP: ఇది వినియోగ వస్తువులను వర్గీకరించే అంతర్జాతీయ పద్ధతి (Classification of Individual Consumption According to Purpose).
లింకింగ్ ఫ్యాక్టర్: పాత (2012) మరియు కొత్త (2024) సిరీస్‌ల మధ్య కొనసాగింపు కోసం 'లింకింగ్ ఫ్యాక్టర్'ను ఉపయోగిస్తారు (Combined Index కు ఇది 0.5267).
CFPI: కన్జ్యూమర్ ఫుడ్ ప్రైస్ ఇండెక్స్ - ఇది కేవలం ఆహార పదార్థాల ధరల మార్పును లెక్కిస్తుంది.

ఈ కొత్త సవరణ ద్వారా భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలోని సేవా రంగం మరియు డిజిటల్ వినియోగం యొక్క వాస్తవ చిత్రణ మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

ఫిబ్రవరి 12, 1976న దేశానికి అంకితం చేయబడిన ఇడుక్కి ప్రాజెక్టు, నేటితో (12 ఫిబ్రవరి 2026) 50 ఏళ్లు పూర్తి చేసుకుంది. ఈ ఐదు దశాబ్దాల్లో మూలమట్టం పవర్ ప్లాంట్ మొత్తం 1,15,852.672 మిలియన్ యూనిట్ల (MU) విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేసి రికార్డు సృష్టించింది.

స్థానం: ఇది కేరళలోని ఇడుక్కి జిల్లాలో పెరియార్ నదిపై నిర్మించబడింది.
సామర్థ్యం: ఈ ప్రాజెక్టు మొత్తం స్థాపిత సామర్థ్యం 780 MW (130 MW చొప్పున 6 జనరేటర్లు).
ప్రత్యేకత: మూలమట్టం వద్ద ఉన్న పవర్‌హౌస్ భారతదేశంలోనే అత్యంత పొడవైన భూగర్భ (Underground) విద్యుత్ కేంద్రం.
ఆర్చ్ డ్యామ్: ఇది ఆసియాలోనే మొదటి 'డబుల్ కర్వేచర్ ఆర్చ్ డ్యామ్' మరియు ప్రపంచంలోనే రెండోది.
అంతర్జాతీయ సహకారం: ఈ ప్రాజెక్టు నిర్మాణంలో కెనడా ప్రభుత్వం ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక సహాయం అందించింది.
పర్వతాల మధ్య: ఈ ఆనకట్ట కురవన్మల (839 మీ) మరియు కురతిమల (925 మీ) అనే రెండు కొండల మధ్య నిర్మించబడింది.

ఈ ప్రాజెక్టులో ప్రధానంగా మూడు ఆనకట్టలు ఉన్నాయి:
1. ఇడుక్కి ఆర్చ్ డ్యామ్: ప్రధాన ఆనకట్ట.
2. చెరుతోని డ్యామ్: పెరియార్ ఉపనదిపై నిర్మించబడింది.
3. కులమావు డ్యామ్: నీటిని నిల్వ చేయడానికి మరియు పవర్ హౌస్‌కు తరలించడానికి నిర్మించారు.

భారతదేశంలో ఎత్తైన ఆనకట్టలు: ఇడుక్కి ఆనకట్ట దేశంలో మూడవ ఎత్తైనది. (మొదటిది: తెహ్రీ డ్యామ్ - ఉత్తరాఖండ్; రెండవది: భాక్రా నంగల్ - హిమాచల్ ప్రదేశ్).
పెరియార్ నది: ఇది కేరళలో ప్రవహించే అత్యంత పొడవైన నది. దీనిని 'కేరళ జీవనాడి' అని పిలుస్తారు.
ఆర్చ్ డ్యామ్ అంటే ఏమిటి?: నీటి ఒత్తిడిని కొండల వైపు మళ్లించేలా వంపు తిరిగి ఉండే ఆనకట్ట. దీని వల్ల తక్కువ కాంక్రీటుతో ఎక్కువ బలం లభిస్తుంది.
వన్యప్రాణుల సంరక్షణ: ఈ ఆనకట్ట పరిసర ప్రాంతంలోనే ఇడుక్కి వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం ఉంది.

కేరళ విద్యుత్ అవసరాలను తీర్చడంలో మరియు పర్యాటక రంగ అభివృద్ధిలో ఇడుక్కి ప్రాజెక్టు కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.

ఒడిశా రాజధాని ప్రాంతంలో ట్రాఫిక్ కష్టాలను తీర్చేందుకు నిర్మిస్తున్న 111 కి.మీ.ల ఆరు వరుసల రింగ్ రోడ్డు (CRRR) ప్రాజెక్టు కోసం, కపిలాష్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రంలోని 4.68 హెక్టార్ల అటవీ భూమిని ఉపయోగించుకోవడానికి జాతీయ వన్యప్రాణి బోర్డు (NBWL) ఇటీవల ఆమోదం తెలిపింది.

ప్రాజెక్టు పేరు: క్యాపిటల్ రీజియన్ రింగ్ రోడ్డు (CRRR) - దీనినే భువనేశ్వర్ బైపాస్ అని కూడా పిలుస్తారు.
నిర్మాణ వ్యయం: సుమారు ₹8,307 కోట్లు.
అనుమతులు: ప్రాజెక్టులో భాగంగా గోబింద్‌పూర్-టాంగి మధ్య 1 కి.మీ మేర రహదారి ఈ సంరక్షణ కేంద్రం గుండా వెళుతుంది. దీని కోసం వన్యప్రాణుల రక్షణకు భంగం కలగకుండా ఎలివేటెడ్ కారిడార్, జంతువుల అండర్‌పాస్‌లు నిర్మించనున్నారు.
స్థానం: ఇది ఒడిశాలోని ధేన్‌కనల్ జిల్లాలో ఉంది.
భౌగోళిక ప్రాంతం: ఇది చోటా నాగ్‌పూర్ పీఠభూమి ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉంది.
చారిత్రక ప్రాధాన్యత: ఈ కొండపై ప్రసిద్ధ కపిలాస ఆలయం ఉంది. దీనిని గజపతి రాజు కపిలేంద్ర దేవ్ నిర్మించినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది.
- వృక్షసంపద: ఇది తూర్పు పీఠభూమిలోని తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవుల (Moist Deciduous Forests) ప్రాంతం. ఇక్కడ సాల్ (Sal) వృక్షాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.
- జంతుజాలం: ఏనుగులు, చిరుతపులులు, అడవి పిల్లులు, ఎలుగుబంట్లు మరియు అరుదైన పాంగోలిన్ (పొలుసు పంది) వంటి జీవులకు ఇది నివాసం. ముఖ్యంగా ఇది ప్రధాన ఏనుగుల ఆవాసం.

NBWL: నేషనల్ బోర్డ్ ఫర్ వైల్డ్ లైఫ్ - దీనికి ప్రధానమంత్రి ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు. ఇది వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం, 1972 కింద ఏర్పడిన చట్టబద్ధమైన సంస్థ.
చోటా నాగ్‌పూర్ పీఠభూమి: ఇది ఖనిజ సంపదకు నిలయం. జార్ఖండ్, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రాల్లో విస్తరించి ఉంది.
గజపతి వంశం: కపిలేంద్ర దేవ్ 15వ శతాబ్దంలో ఒడిశాలో గజపతి సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
పర్యావరణ సున్నిత ప్రాంతం (ESZ): సంరక్షణ కేంద్రం చుట్టూ ఉండే బఫర్ జోన్. దీనిని కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ నోటిఫై చేస్తుంది.

అభివృద్ధి మరియు పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడుతూ ఈ మెగా రోడ్డు ప్రాజెక్టును 2026 నాటికి పూర్తి చేయాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

మిషన్ కర్మయోగిలో భాగంగా చేపట్టిన ఈ ప్రత్యేక శిక్షణా కార్యక్రమం కింద దేశవ్యాప్తంగా ఇప్పటివరకు 10.5 లక్షల మంది ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకు శిక్షణ పూర్తయిందని కేంద్రం ప్రకటించింది. ఈ పథకం యొక్క రెండవ దశ (Phase-II) విజయవంతంగా ముగిసిన సందర్భంగా ఈ గణాంకాలను వెల్లడించారు.

లక్ష్యం: ప్రభుత్వ ఉద్యోగులలో 'సేవా భావం' (Seva Bhav) మరియు 'స్వధర్మ' (Svadharma - విధి పట్ల నిబద్ధత) పెంపొందించడం ద్వారా పౌర-కేంద్రీకృత పాలనను బలోపేతం చేయడం.
శిక్షణా నమూనా: ఇది ప్రవర్తనా మార్పు (Behavioural Transformation) పై దృష్టి సారించే కార్యక్రమం. ఇందులో 822 మంది 'లీడ్ ట్రైనర్లు', 16,500 మందికి పైగా 'మాస్టర్ ట్రైనర్లు' ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా శిక్షణ ఇచ్చారు.
విస్తృతి: 65 కంటే ఎక్కువ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలకు చెందిన సుమారు 500 సంస్థలను ఈ కార్యక్రమం కవర్ చేసింది.
ప్రభావం: ఉద్యోగులు కేవలం రోజువారీ పనులను పూర్తి చేయడం కంటే, ప్రజల అవసరాలను గుర్తించి సానుభూతితో (Empathy) స్పందించేలా చేయడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.

పూర్తి పేరు: నేషనల్ ప్రోగ్రామ్ ఫర్ సివిల్ సర్వీసెస్ కెపాసిటీ బిల్డింగ్ (NPCSCB)
ప్రారంభం: సెప్టెంబర్ 2020
నిర్వాహణ: కెపాసిటీ బిల్డింగ్ కమిషన్ (CBC)
డిజిటల్ వేదిక: iGOT-Karmayogi (ఇప్పటివరకు 1.49 కోట్ల మంది వినియోగదారులు చేరారు)
ప్రధాన సూత్రం: 'రూల్ బేస్డ్' (నిబంధనల ప్రకారం) నుండి 'రోల్ బేస్డ్' (పాత్ర ప్రకారం) శిక్షణకు మారడం

కెపాసిటీ బిల్డింగ్ కమిషన్ (CBC): ఇది సివిల్ సర్వీస్ సంస్కరణలను అమలు చేసే కార్యనిర్వాహక సంస్థ. ఇది ప్రభుత్వ మానవ వనరుల పునాదిని బలోపేతం చేస్తుంది.
70-20-10 మోడల్: కర్మయోగి శిక్షణ ఈ సూత్రంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. (70% పని చేస్తూ నేర్చుకోవడం, 20% ఇతరులను చూసి, 10% అధికారిక శిక్షణ ద్వారా).
iGOT ప్లాట్‌ఫారమ్: ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రభుత్వ ఆన్‌లైన్ లెర్నింగ్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లలో ఒకటి. ఇందులో 4,300 కంటే ఎక్కువ కోర్సులు 23 భాషల్లో అందుబాటులో ఉన్నాయి.
Viksit Bharat 2047: 2047 నాటికి అభివృద్ధి చెందిన భారత్‌ను నిర్మించడంలో సమర్థవంతమైన అధికార యంత్రాంగమే కీలకం అనేది ఈ మిషన్ యొక్క మూల సిద్ధాంతం.

ఈ కార్యక్రమం ద్వారా కేవలం ఫైళ్ల నిర్వహణ మాత్రమే కాకుండా, సామాన్య ప్రజలకు త్వరితగతిన మరియు నాణ్యమైన సేవలు అందించేలా ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని సిద్ధం చేస్తున్నారు.

2026 ఫిబ్రవరిలో జరిగిన అంతర్జాతీయ తమిళ శాసన అధ్యయన సదస్సులో పరిశోధకులు ఒక అద్భుతమైన విషయాన్ని వెల్లడించారు. ఈజిప్టులోని ప్రాచీన (Valley of the Kings) రాజ సమాధుల గోడలపై సుమారు 30కి పైగా భారతీయ భాషా శాసనాలను (తమిళ బ్రాహ్మి, ప్రాకృతం, సంస్కృతం) గుర్తించారు. ఇది 2,000 ఏళ్ల క్రితమే భారత్-ఈజిప్ట్ మధ్య ఉన్న లోతైన సాంస్కృతిక, వాణిజ్య సంబంధాలకు నిదర్శనం.

లిపి మరియు భాష: సుమారు 30 శాసనాలలో 20 తమిళ బ్రాహ్మి (తమిళి) లిపిలో ఉండగా, మిగిలినవి ప్రాకృతం మరియు సంస్కృతంలో ఉన్నాయి.
కాలం: ఇవి క్రీ.శ. 1 నుండి 3వ శతాబ్దం (1st - 3rd Century CE) నాటివని అంచనా.
ప్రధాన ఆవిష్కరణ: ఒక శాసనంలో "సికై కొర్రన్ వర కంట" (Cikai Korran vara kanta) అని ఉంది. అంటే "సికై కొర్రన్ వచ్చి చూశాడు" అని అర్థం. ఇది అప్పట్లోనే భారతీయులు పర్యాటకులుగా ఈజిప్టును సందర్శించారని చెబుతోంది.
ప్రాముఖ్యత: గతంలో కేవలం ఓడరేవుల (ఉదా: బెరెనికే) వద్దే భారతీయ ఆనవాళ్లు దొరికేవి. కానీ ఇప్పుడు ఏకంగా ఈజిప్టు నైలు నది లోయ లోపలి భాగంలో ఉన్న రాజ సమాధులలో ఇవి దొరకడం విశేషం.
పరిశోధకులు: స్విట్జర్లాండ్‌కు చెందిన ప్రొఫెసర్ ఇన్గో స్ట్రాచ్ మరియు ఫ్రాన్స్‌కు చెందిన ప్రొఫెసర్ షార్లెట్ ష్మిత్ ఈ ఆవిష్కరణ చేశారు.

స్థానం: ఈజిప్టులోని నైలు నదికి పశ్చిమ తీరంలో, ప్రాచీన నగరం థీబ్స్ (నేటి లక్సర్) సమీపంలో ఉంది.
ఉపయోగం: ప్రాచీన ఈజిప్టు 'న్యూ కింగ్‌డమ్' (18, 19, 20 రాజవంశాలు) కాలం నాటి ఫారోల (రాజుల) సమాధులు ఇక్కడ ఉన్నాయి.
పిరమిడ్ల నుండి మార్పు: దొంగల భయం వల్ల రాజులు పిరమిడ్ల నిర్మాణాన్ని ఆపేసి, కొండలను తొలిచి రహస్యంగా ఈ సమాధులను నిర్మించారు.
ప్రసిద్ధ సమాధి: 1922లో కనుగొనబడిన టూటన్‌ఖామున్ (Tutankhamun) సమాధి ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా దొరికిన ఏకైక రాజ సమాధి.
గుర్తింపు: ఇది 1979లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది.

తమిళ బ్రాహ్మి (Tamil Brahmi): ఇది అశోకుని బ్రాహ్మి లిపి నుండి ఉద్భవించిన ప్రాచీన లిపి. సంగం కాలం నాటి తమిళ భాషను వ్రాయడానికి దీనిని ఉపయోగించేవారు.
బెరెనికే (Berenike): ఇది ఎర్ర సముద్ర తీరంలో ఉన్న ప్రాచీన ఈజిప్షియన్ ఓడరేవు. భారత్-రోమన్ వాణిజ్యానికి ఇది ప్రధాన కేంద్రం.
వ్యాపార వస్తువులు: ప్రాచీన కాలంలో భారత్ నుండి మిరియాలు, వస్త్రాలు, ముత్యాలు ఈజిప్టు మరియు రోమ్ దేశాలకు ఎగుమతి అయ్యేవి.

ఈ ఆవిష్కరణ ప్రాచీన భారతదేశం కేవలం అంతర్గత వాణిజ్యానికే పరిమితం కాకుండా, ప్రపంచ పర్యాటకంలోనూ మరియు అంతర్జాతీయ సంబంధాలలోనూ చురుకైన పాత్ర పోషించిందని రుజువు చేస్తోంది.

అండమాన్ దీవులలోని దిగ్లీపూర్ సమీపంలో ఉన్న శ్యామ్‌నగర్ వద్ద బురద అగ్నిపర్వతం నుండి బురద మరియు వాయువులు చిమ్మడం కనిపించింది. సాధారణంగా భారత్‌లో ఇవి బరాటంగ్ (Baratang) దీవిలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి, కానీ ఇప్పుడు దిగ్లీపూర్‌లో కూడా ఈ కదలికలు రావడం శాస్త్రవేత్తల దృష్టిని ఆకర్షించింది.

నిర్వచనం: భూమి లోపలి పొరల నుండి బురద, నీరు మరియు వాయువులు (ప్రధానంగా మీథేన్) అధిక పీడనం వల్ల బయటకు రావడాన్ని బురద అగ్నిపర్వతం అంటారు.
రకాలు: * హాట్ స్ప్రింగ్ రకం: వేడి నీటి బుగ్గల వల్ల ఏర్పడతాయి. వీటిలో రసాయన చర్యల వల్ల బురద మరుగుతూ ఉంటుంది.
సెడిమెంటరీ రకం: చమురు నిల్వలు ఉన్న ప్రాంతాల్లో హైడ్రోకార్బన్ వాయువుల ఒత్తిడి వల్ల ఇవి ఏర్పడతాయి.
ఆకారాలు: ఇవి విస్ఫోటనం చెందినప్పుడు శంఖాకారంలో (Cone shape) బురద దిబ్బలను ఏర్పరుస్తాయి. వీటిని "పెయింట్ పాట్" (ఖనిజాల వల్ల రంగురంగుల బురద) అని కూడా అంటారు.
స్థానం: ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు 1,000 బురద అగ్నిపర్వతాలు ఉన్నాయి. భారతదేశంలో ఇవి కేవలం అండమాన్ దీవులలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి.

భారత్‌లో ఉనికి: అండమాన్‌లోని బరాటంగ్ దీవి (Baratang Island) బురద అగ్నిపర్వతాలకు (స్థానికంగా 'జల్కి' అంటారు) ప్రసిద్ధి. ఇప్పుడు దిగ్లీపూర్‌లోనూ ఇది వార్తల్లో నిలిచింది.
వాయువుల ఉద్గారం: వీటి నుండి వెలువడే ప్రధాన వాయువు మీథేన్ ($CH_4$). కొన్నిసార్లు కార్బన్ డయాక్సైడ్ మరియు నైట్రోజన్ కూడా వెలువడతాయి.
భూకంప సంబంధం: అండమాన్ ప్రాంతం 'రింగ్ ఆఫ్ ఫైర్'కు దగ్గరగా ఉండటం మరియు టెక్టోనిక్ ప్లేట్ల కదలికల వల్ల ఇక్కడ పీడనం పెరిగి ఇటువంటి విస్ఫోటనాలు సంభవిస్తాయి.
మ్యాగ్మా వర్సెస్ మడ్: అగ్నిపర్వతాలు లావాను చిమ్ముతాయి, కానీ బురద అగ్నిపర్వతాలు కేవలం బురదను మాత్రమే చిమ్ముతాయి. ఇవి నిజమైన అగ్నిపర్వతాలు కావు, అందుకే వీటిని సెడిమెంటరీ వోల్కనోస్ అంటారు.

ఇవి భూ అంతర్భాగంలో జరుగుతున్న మార్పులకు సంకేతాలు. పర్యాటకంగా ఇవి ఆకర్షణీయంగా ఉన్నప్పటికీ, వీటి ఉద్గారాల వల్ల పర్యావరణంపై పడే ప్రభావాన్ని శాస్త్రవేత్తలు నిరంతరం పర్యవేక్షిస్తున్నారు.

సాధారణంగా భూకంపాలు భూమి పైపొర (Crust) లో సంభవిస్తాయి. కానీ, ఖండాల క్రింద ఉండే మ్యాంటిల్ పొరలో సంభవించే భూకంపాలను గుర్తించడం మరియు వాటిని మ్యాప్ చేయడం ద్వారా భూగర్భ శాస్త్రంలో శాస్త్రవేత్తలు ఒక కొత్త మైలురాయిని అధిగమించారు.

పుట్టుక: ఇవి ఖండాల కింద ఉండే మ్యాంటిల్ పొరలో ఏర్పడతాయి. సాధారణ భూకంపాలు 10-29 కి.మీ లోతులో సంభవిస్తే, ఇవి మొహో డిస్కంటిన్యూటీ (Mohorovičić discontinuity) కి దిగువన 80 కి.మీ కంటే ఎక్కువ లోతులో సంభవిస్తాయి.
ప్రభావం: ఇవి భూమికి చాలా లోతులో సంభవించడం వల్ల, ఉపరితలంపై పెద్దగా ప్రకంపనలు గానీ, నష్టం గానీ కలిగించవు.
ఎక్కడ సంభవిస్తాయి?: ఇవి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆసియాలోని హిమాలయాల కింద మరియు ఆసియా-ఉత్తర అమెరికా మధ్య ఉన్న బేరింగ్ జలసంధి (Bering Strait) కింద ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
ప్రాముఖ్యత: ఈ కొత్త మ్యాప్ ద్వారా భూమి లోపల ఉండే అధిక ఉష్ణోగ్రత మరియు పీడనం మధ్య శిలలు ఎలా ప్రవర్తిస్తాయో శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేయవచ్చు.

నిర్వచనం: భూమి యొక్క పైపొర (Crust) మరియు మ్యాంటిల్ (Mantle) పొరల మధ్య ఉన్న విభజన రేఖను 'మొహో డిస్కంటిన్యూటీ' అంటారు.
ప్రధాన లక్షణం: ఈ సరిహద్దును దాటేటప్పుడు భూకంప తరంగాల (Seismic waves) వేగంలో మార్పు వస్తుంది.
లోతు: ఇది భూ ఉపరితలం నుండి సగటున 24 మైళ్ల (సుమారు 38 కి.మీ) లోతులో, సముద్ర గర్భం కింద 6 మైళ్ల (సుమారు 10 కి.మీ) లోతులో ఉంటుంది.
చరిత్ర: దీనిని 1909లో క్రొయేషియా భూకంప శాస్త్రవేత్త ఆండ్రిజా మొహోరోవిసిక్ కనుగొన్నారు.

భూమి పొరలు: లోపలి నుండి బయటికి - కోర్ (Core), మ్యాంటిల్ (Mantle), క్రస్ట్ (Crust).
లితోస్పియర్ (Lithosphere): భూమి పైపొర మరియు మ్యాంటిల్ లోని పై భాగాన్ని కలిపి లితోస్పియర్ అంటారు. ఇది 100 కి.మీ లోతు వరకు ఉంటుంది.
ఆస్తెనోస్పియర్ (Asthenosphere): మ్యాంటిల్ లో లితోస్పియర్ కింద ఉండే పాక్షిక ద్రవ స్థితిలో ఉండే పొర. దీనిపైనే టెక్టోనిక్ ప్లేట్లు కదులుతాయి.
భూకంపాల కొలత: భూకంప తీవ్రతను రిక్టర్ స్కేల్ పై, దాని వల్ల కలిగే నష్టాన్ని మెర్కాల్లి స్కేల్ పై కొలుస్తారు.

ఈ పరిశోధన భూ అంతర్భాగ నిర్మాణాన్ని మరియు భూమి లోపల జరిగే మార్పులను అర్థం చేసుకోవడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.

2026 ఫిబ్రవరిలో SBTi ఉన్నతాధికారులు వెల్లడించిన ప్రకారం, క్లైమేట్ రిస్క్ (వాతావరణ ముప్పు)ను ఎదుర్కోవడంలో అంతర్జాతీయ వ్యాపార వర్గాలను ప్రభావితం చేయగల సామర్థ్యం మరియు వేగం భారతదేశానికి ఉంది. భారతీయ కంపెనీలు తమ వ్యాపారాలను వాతావరణ మార్పులకు అనుగుణంగా మార్చుకోవడంలో ప్రపంచానికే ఆదర్శంగా నిలుస్తున్నాయని వారు పేర్కొన్నారు.

మైలురాయి: 2026 ప్రారంభం నాటికి, ప్రపంచవ్యాప్తంగా 10,000 కంటే ఎక్కువ కంపెనీలు SBTi ద్వారా తమ ఉద్గార తగ్గింపు లక్ష్యాలను ఆమోదించుకున్నాయి.
భారతదేశం పాత్ర: ఆసియాలో జపాన్, చైనా తర్వాత భారతదేశం నుండి అత్యధిక కంపెనీలు ఈ మార్గంలో పయనిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా తయారీ మరియు ఐటీ రంగాలు ముందంజలో ఉన్నాయి.
లక్ష్యం: గ్లోబల్ వార్మింగ్‌ను 1.5°C కి పరిమితం చేయాలనే పారిస్ ఒప్పంద లక్ష్యానికి అనుగుణంగా కంపెనీలు తమ ఉద్గారాలను తగ్గించుకునేలా చేయడం.
సహకారం: ఇది CDP, ఐక్యరాజ్యసమితి గ్లోబల్ కాంపాక్ట్ (UNGC), వరల్డ్ రిసోర్సెస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (WRI) మరియు వరల్డ్ వైడ్ ఫండ్ ఫర్ నేచర్ (WWF)ల సంయుక్త భాగస్వామ్యం.

ఆటోమోటివ్ స్టాండర్డ్: ఫిబ్రవరి 3, 2026న ఆటోమొబైల్ రంగానికి సంబంధించి కొత్త 'నెట్-జీరో స్టాండర్డ్' ముసాయిదాపై SBTi బహిరంగ సంప్రదింపులను ప్రారంభించింది.
5 సంవత్సరాల సమీక్ష: కంపెనీలు తాము నిర్ణయించుకున్న లక్ష్యాలను ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి సమీక్షించుకోవాలని, అవసరమైతే తాజా క్లైమేట్ సైన్స్‌కు అనుగుణంగా వాటిని అప్‌డేట్ చేయాలని కొత్త నిబంధనలు తెచ్చింది.
బయోబ్యాంక్ మరియు పరిశోధన: ఉద్గారాల తగ్గింపు మాత్రమే కాకుండా, ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాల (Nature-based solutions) పై కూడా కంపెనీలు దృష్టి సారించాలని సూచిస్తోంది.

సైన్స్ బేస్డ్ టార్గెట్ అంటే ఏమిటి?: పారిస్ ఒప్పందం ప్రకారం ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలను తగ్గించడానికి శాస్త్రీయంగా అవసరమైన స్థాయిలో ఉద్గారాలను తగ్గించే లక్ష్యం.

స్కోప్ 1, 2, 3 ఉద్గారాలు:
- స్కోప్ 1: కంపెనీ సొంత కార్యకలాపాల నుండి వచ్చే నేరుగా ఉద్గారాలు.
- స్కోప్ 2: కంపెనీ కొనుగోలు చేసే విద్యుత్, వేడి వల్ల వచ్చే ఉద్గారాలు.
- స్కోప్ 3: సరఫరా గొలుసు (Supply Chain) మరియు కస్టమర్ల వినియోగం వల్ల వచ్చే పరోక్ష ఉద్గారాలు.
ముఖ్య కేంద్రం: దీనిని 2023లో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో ఒక ఛారిటీగా నమోదు చేశారు.

గ్లోబల్ సప్లై చైన్‌లో భారత్ ఒక ముఖ్యమైన భాగస్వామి కాబట్టి, ఇక్కడి కంపెనీలు SBTi లక్ష్యాలను పాటించడం వల్ల ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉద్గారాల తగ్గింపుపై సానుకూల ప్రభావం పడుతుంది.

పరిశోధకుల నివేదిక ప్రకారం, ఈ కోతులు అడవులను వదిలి మనుషులు నివసించే ప్రాంతాలకు రావడం పెరుగుతోంది. దీనికి ప్రధాన కారణం అక్కడ "సులభంగా ఆహారం దొరకడమే" అని వారు హెచ్చరిస్తున్నారు.

మరో పేరు: ముఖం చుట్టూ ఉండే వెండి-బూడిద రంగు జూలు కారణంగా దీనిని 'గడ్డపు కోతి' (Beard Ape) అని కూడా పిలుస్తారు.
పరిమాణం: ఇది ప్రపంచంలోని అతిచిన్న కోతి జాతులలో ఒకటి.
ప్రత్యేకత: దీని తోక పొడవుగా, చివరన సింహం తోకలాగా జుట్టును కలిగి ఉంటుంది. అందుకే దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది.

విస్తరణ: ఇవి భారతదేశంలోని పశ్చిమ కనుమలకు (Western Ghats) మాత్రమే పరిమితమైన (Endemic) ప్రాణులు.
రాష్ట్రాలు: కర్ణాటక, కేరళ మరియు తమిళనాడు రాష్ట్రాల్లోని దట్టమైన అడవులలో ఇవి కనిపిస్తాయి.
జీవనశైలి: ఇవి పగటిపూట చురుకుగా ఉంటూ (Diurnal), చెట్లపైనే నివసిస్తాయి (Arboreal). నిరంతరం పచ్చగా ఉండే అడవులలోని ఎత్తైన చెట్లపై ఉండటానికి ఇష్టపడతాయి.

కమ్యూనికేషన్: ఇవి చాలా సామాజిక జీవులు. సుమారు 17 రకాల శబ్దాల ద్వారా ఒకదానితో ఒకటి సంభాషించుకుంటాయి. మగ కోతులు తమ నివాస సరిహద్దులను నిర్ణయించుకోవడానికి ప్రత్యేకమైన అరుపులను ఉపయోగిస్తాయి.
ఆహారం: ఇవి సర్వభక్షకులు (Omnivorous), కానీ ఎక్కువగా పండ్లను తినడానికి ఇష్టపడతాయి.

తగ్గుతున్న వీటి జనాభా దృష్ట్యా వీటికి అత్యున్నత స్థాయి చట్టపరమైన రక్షణ కల్పించబడింది:
- IUCN రెడ్ లిస్ట్: అంతరించిపోతున్న జాతి (Endangered).
- CITES: అపెండిక్స్ I (అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంపై అత్యున్నత నిషేధం).
- వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టం, 1972: షెడ్యూల్ I (భారతదేశంలో వీటికి అత్యున్నత చట్టపరమైన రక్షణ ఉంది).

ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ధాన్య నిల్వ పథకం (WLGSP) కేంద్రీకృత గిడ్డంగుల వ్యవస్థ నుండి వికేంద్రీకృత, గ్రామ స్థాయి నమూనాకు మారుతోంది. ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలను (PACS) బలోపేతం చేయడం ద్వారా రైతులకు పటిష్టమైన భద్రతను కల్పించాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

ఈ పథకం క్షేత్రస్థాయిలో "వ్యవసాయ మౌలిక సదుపాయాల కేంద్రాల" నిర్మాణపై దృష్టి పెడుతుంది. దీనివల్ల రైతులు తమ ధాన్యాన్ని దూరంగా ఉన్న ప్రభుత్వ గిడ్డంగులకు తీసుకెళ్లాల్సిన అవసరం లేకుండా తమ గ్రామాల్లోనే నిల్వ చేసుకోవచ్చు.
పైలట్ ప్రాజెక్ట్ విజయం: ఫిబ్రవరి 2024లో మధ్యప్రదేశ్‌లోని బాలాఘాట్ జిల్లాలో 500 మెట్రిక్ టన్నుల గిడ్డంగిని ప్రధాని ప్రారంభించారు. ఇది ఈ పథకంలో మొదటి మైలురాయి.
నిల్వ సామర్థ్యం: రాబోయే ఏళ్లలో వేలాది PACSల ద్వారా లక్షలాది టన్నుల నిల్వ సామర్థ్యాన్ని సృష్టించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.

WLGSP అనేది ఒక స్వతంత్ర నిధి కాదు; ఇది ఇప్పటికే ఉన్న పలు ప్రభుత్వ పథకాలను కలిపి రూపొందించిన ఒక "సూపర్ స్కీమ్".
- ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ధాన్య నిల్వ పథకం (WLGSP) కింద PACSలకు ప్రభుత్వం ఆర్థిక వెసులుబాటు కల్పించింది.
- దీనివల్ల రుణ కాలపరిమితి 7 నుండి 10 ఏళ్లకు పెరగడమే కాకుండా, మార్జిన్ మనీ 20% నుండి 10%కి తగ్గింది. సాధారణ సబ్సిడీని 33.33%కి పెంచుతూ, అనుబంధ మౌలిక సదుపాయాల కోసం మరో 1/3 వంతు అదనపు సాయాన్ని అందిస్తోంది.

AIF: మౌలిక సదుపాయాల కోసం వడ్డీ సబ్సిడీ.
AMI: మార్కెటింగ్ మరియు లాజిస్టిక్స్ మద్దతు.
SMAM: వ్యవసాయ యంత్రాల (ట్రాక్టర్లు మొదలైనవి)పై సబ్సిడీ.
PMFME: మైక్రో ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్ యూనిట్ల కోసం గ్రాంట్లు.

రైతును "నిస్సహాయ స్థితి" నుండి "బేరమాడే స్థితి"కి తీసుకురావడమే ఈ పథకం తుది లక్ష్యం.
ప్లెడ్జ్ ఫైనాన్సింగ్ (తాకట్టు రుణం): రైతులు తమ ధాన్యాన్ని నిల్వ చేసి, డిజిటల్ రసీదు పొంది, పంటను అమ్మకుండానే తమ అత్యవసర నగదు అవసరాల కోసం ఆ రసీదుపై రుణం తీసుకోవచ్చు.
తక్కువ ధరల వద్ద అమ్మకాలను తగ్గించడం (Distress Sales): పంట కోత తర్వాత ధరలు తక్కువగా ఉన్నప్పుడు నిల్వ చేసుకుని, మార్కెట్‌లో ధర పెరిగినప్పుడు అమ్ముకోవచ్చు.
వృధా తగ్గింపు: శాస్త్రీయ నిల్వ పద్ధతుల వల్ల తేమ, ఎలుకల నుండి పంట పాడవకుండా ఉంటుంది.

రవాణా: ధాన్యం దూర ప్రాంతాలకు వెళ్లాల్సిన అవసరం లేకపోవడంతో రవాణా ఖర్చులు తగ్గుతాయి.
ఆహార భద్రత: దేశవ్యాప్తంగా నిల్వలు అందుబాటులో ఉండటం వల్ల స్థానిక సరఫరాలో అంతరాయాలు కలగవు.
సాధికారత: నిల్వ, ప్రాసెసింగ్ మరియు రుణాలు అందించే బహుళ సేవా కేంద్రాలుగా PACSలు రూపాంతరం చెందుతాయి.

ఆర్యసమాజ స్థాపకుడు మరియు గొప్ప వేద పండితుడైన స్వామి దయానంద సరస్వతి 202వ జయంతిని (ఫిబ్రవరి 12, 2026) దేశవ్యాప్తంగా జరుపుకుంటున్నారు. భారతీయ సమాజంలోని మూఢనమ్మకాలను పారద్రోలి, 'స్వరాజ్' నినాదాన్ని తొలిసారిగా వినిపించిన మహనీయుడిగా ఆయనను స్మరించుకుంటున్నారు.

జననం: 1824లో గుజరాత్‌లోని టంకారాలో జన్మించారు.
స్వరాజ్ పిలుపు: 1876లోనే "భారతదేశం భారతీయుల కోసమే" అని ప్రకటించి, 'స్వరాజ్' (స్వపరిపాలన) అనే పదాన్ని వాడిన తొలి నాయకుడు ఆయనే.
వేదాలకు తరలిపొండి: "వేదాల వైపుకు మళ్ళండి" (Back to Vedas) అనేది ఆయన ప్రసిద్ధ నినాదం. వేదాలే పరమ ప్రమాణాలని ఆయన విశ్వసించారు.
ఆర్యసమాజం: 1875లో బొంబాయిలో ఆర్యసమాజాన్ని స్థాపించారు. ఇది విగ్రహారాధన, కులవివక్ష మరియు బాల్య వివాహాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడింది.
సత్యార్థ ప్రకాశం: ఆయన రచించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ గ్రంథం. ఇది వేద తత్వాన్ని మరియు సామాజిక సంస్కరణలను వివరిస్తుంది.
స్మారక నాణేలు: ఆయన 200వ జయంతి మరియు ఆర్యసమాజం 150వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా ప్రధాని మోదీ ప్రత్యేక స్మారక నాణేలను విడుదల చేశారు.

సామాజిక సంస్కరణ: అంటరానితనం నిర్మూలన మరియు కుల వ్యవస్థపై పోరాటం.
విద్య: మహిళా విద్యకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం. దీని ఫలితంగానే దేశవ్యాప్తంగా DAV (Dayanand Anglo-Vedic) పాఠశాలలు ఏర్పడ్డాయి.
శుద్ధి ఉద్యమం: ఇతర మతాల్లోకి మారిన హిందువులను తిరిగి స్వధర్మంలోకి ఆహ్వానించడం.
జాతీయవాదం: బాలగంగాధర్ తిలక్, లాలా లజపతిరాయ్ వంటి నాయకులను ఆయన ఆలోచనలు ప్రభావితం చేశాయి.

అసలు పేరు: మూల శంకర్.
గురువు: విరజానంద దండీశ (మథుర).
నినాదాలు: "భారతదేశం భారతీయుల కొరకు", "వేదాలకు తరలిపొండి".
ప్రధాన రచనలు: సత్యార్థ ప్రకాశం, వేద భాష్య భూమిక, ఋగ్వేద భాష్యం.
సంస్థలు: ఆర్యసమాజం (1875), పరోపకారిణి సభ.
ప్రభావం: ఆయనను "హిందూ మత మార్టిన్ లూథర్" అని పిలుస్తారు.

స్వామి దయానంద సరస్వతి కేవలం మత సంస్కర్త మాత్రమే కాదు, ఆధునిక భారతదేశ నిర్మాణానికి పునాది వేసిన గొప్ప జాతీయవాది.

సహకార బ్యాంకులను మరింత సురక్షితంగా, సాంకేతికంగా అభివృద్ధి చెందినవిగా మార్చడానికి RBI జనవరి 19, 2026 నుండి అమలులోకి వచ్చేలా కొత్త నిబంధనలను విడుదల చేసింది. ముఖ్యంగా గ్రామీణ మరియు పట్టణ సహకార బ్యాంకుల (UCBs) బలోపేతంపై ఈ సంస్కరణలు దృష్టి సారించాయి.

ప్రాధాన్యతా రంగ రుణాల (PSL) పెంపు: బ్యాంకులు నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NCDC)కి ఇచ్చే రుణాలను ఇప్పుడు 'ప్రాధాన్యతా రంగ రుణాలు' (PSL)గా పరిగణిస్తారు. దీనివల్ల సహకార సంఘాలకు నిధుల ప్రవాహం పెరుగుతుంది.
- పట్టణ సహకార బ్యాంకులు ఇప్పుడు కొత్త శాఖలను తెరిచేందుకు అనుమతి లభించింది.
- గృహ రుణాల పరిమితిని మొత్తం రుణాలలో 10% నుండి 25%కి పెంచారు.
- బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం ప్రకారం డైరెక్టర్ల పదవీకాలాన్ని 8 ఏళ్ల నుండి 10 ఏళ్లకు పెంచారు.
డిజిటల్ విప్లవం: * ఆధార్ ఆధారిత చెల్లింపుల వ్యవస్థ (AePS)లో చేరడానికి లైసెన్స్ ఫీజును తగ్గించారు.
'సహకార్ సారథి' (Sahakar Sarthi) పేరుతో గ్రామీణ సహకార బ్యాంకులకు సాంకేతిక సేవలు అందించడానికి ఒక సంస్థను ఏర్పాటు చేశారు.
కస్టమర్ భద్రత: * ఫిర్యాదుల పరిష్కారం కోసం గ్రామీణ సహకార బ్యాంకులను 'RBI ఇంటిగ్రేటెడ్ అంబుడ్స్‌మన్ స్కీమ్' పరిధిలోకి తెచ్చారు.
DICGC ద్వారా ప్రతి డిపాజిటర్ కు ₹5 లక్షల వరకు బీమా రక్షణ ఉంటుంది.

పూర్తి పేరు: నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్.
ఏ మంత్రిత్వ శాఖ కింద ఉంటుంది?: కేంద్ర సహకార మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Cooperation).
విధులు: సహకార సంఘాలకు ఆర్థిక సహాయం అందించడం మరియు దేశవ్యాప్తంగా సహకార ఉద్యమాన్ని ప్రోత్సహించడం.

PSL (Priority Sector Lending): బ్యాంకులు తమ నిధుల్లో కొంత శాతాన్ని వ్యవసాయం, MSME వంటి నిర్దేశిత రంగాలకు తప్పనిసరిగా అప్పుగా ఇవ్వాలి. వాణిజ్య బ్యాంకులకు ఇది సాధారణంగా 40%.
DICGC: ఇది RBI యొక్క పూర్తి అనుబంధ సంస్థ. ఇది బ్యాంకులు దివాలా తీసినప్పుడు డిపాజిటర్లకు బీమా డబ్బును చెల్లిస్తుంది.
అంబుడ్స్‌మన్: బ్యాంకింగ్ సేవలలో లోపాలు ఉన్నప్పుడు వినియోగదారులు ఫిర్యాదు చేసుకునే స్వతంత్ర అధికారి.

ఈ సంస్కరణల ద్వారా సహకార బ్యాంకులు ఆధునీకరించబడడమే కాకుండా, సామాన్య ప్రజల డిపాజిట్లకు మరింత భద్రత లభిస్తుంది.

2026లో IAF నిర్వహించిన మొదటి అంతర్జాతీయ వైమానిక విన్యాసం ఇది. భారత Su-30MKI యుద్ధ విమానాలు, థాయ్‌లాండ్‌కు చెందిన JAS 39 గ్రిపెన్ (Gripen) విమానాలతో కలిసి వ్యూహాత్మకమైన మలక్కా జలసంధి సమీపంలో యుద్ధ విన్యాసాలు చేపట్టాయి.

- భారత్ (IAF): సుఖోయ్-30MKI ఫైటర్లు, AWACS (గగనతల హెచ్చరిక వ్యవస్థ), IL-78 మిడ్-ఎయిర్ రీఫ్యూయలర్లు.
- థాయ్‌లాండ్ (RTAF): JAS 39 గ్రిపెన్ C/D ఫైటర్లు.
- స్థావరం: ఈ విన్యాసాలు అండమాన్ నికోబార్ దీవులు మరియు థాయ్ ఎయిర్ బేస్ల నుండి జరిగాయి.
- వ్యూహాత్మక ప్రదేశం: ప్రపంచ వాణిజ్యంలో 1/4 వంతు వాటా కలిగిన మలక్కా జలసంధి వద్ద ఈ డ్రిల్స్ జరగడం గమనార్హం. ఇది చమురు మరియు సహజ వాయువు రవాణాకు అత్యంత కీలకమైన మార్గం.
- శిక్షణ అంశాలు: గగనతల పోరాట విన్యాసాలు, గాలిలోనే ఇంధనం నింపుకోవడం (Mid-air refuelling), మరియు సముద్ర తీర నిఘా (Maritime domain awareness).

ఈ విన్యాసాలు జరుగుతున్న సమయంలోనే, స్వీడన్‌కు చెందిన Saab సంస్థ తన గ్రిపెన్-E/F విమానాలను భారత వైమానిక దళానికి విక్రయించడానికి ప్రయత్నాలను ముమ్మరం చేసింది.
MRFA అంటే ఏమిటి?: మల్టీరోల్ ఫైటర్ ఎయిర్‌క్రాఫ్ట్ ప్రోగ్రామ్ కింద భారత్ 114 యుద్ధ విమానాలను కొనుగోలు చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
Saab ఆఫర్: 'మేక్ ఇన్ ఇండియా' కింద పూర్తి సాంకేతిక బదిలీ (Technology Transfer) తో భారత్‌లోనే విమానాలను తయారు చేస్తామని ఆఫర్ ఇచ్చింది.
పోటీదారులు: గ్రిపెన్ విమానాలతో పాటు ఫ్రాన్స్‌కు చెందిన రఫేల్ (Rafale), అమెరికాకు చెందిన F-15EX మరియు రష్యాకు చెందిన Su-57 వంటివి పోటీలో ఉన్నాయి.

మలక్కా జలసంధి: ఇది మలేషియా ద్వీపకల్పం మరియు ఇండోనేషియాలోని సుమత్రా దీవి మధ్య ఉంది. ఇది హిందూ మహాసముద్రం మరియు దక్షిణ చైనా సముద్రాన్ని కలుపుతుంది.
యాక్ట్ ఈస్ట్ పాలసీ (Act East Policy): ఆగ్నేయాసియా దేశాలతో (ASEAN) సంబంధాలను మెరుగుపరుచుకోవడానికి భారత్ అనుసరిస్తున్న వ్యూహం.
AWACS: ఎయిర్‌బోర్న్ వార్నింగ్ అండ్ కంట్రోల్ సిస్టమ్ - దీనిని గగనతలంలో "ఎగిరే కన్ను" (Eye in the Sky) అని పిలుస్తారు.
AMCA: అడ్వాన్స్‌డ్ మీడియం కాంబాట్ ఎయిర్‌క్రాఫ్ట్ - ఇది భారతదేశం స్వదేశీంగా తయారు చేస్తున్న 5వ తరం యుద్ధ విమానం.

ఈ విన్యాసాలు కేవలం సైనిక శక్తి ప్రదర్శనే కాకుండా, ఆసియా ప్రాంతంలో చైనా ప్రాబల్యాన్ని సమతుల్యం చేయడంలో భారతదేశానికి ఎంతో కీలకం.

జాతీయ ఉత్పాదక మండలి (NPC) తన 68వ వ్యవస్థాపక దినోత్సవాన్ని మరియు జాతీయ ఉత్పాదక వారోత్సవాలను (12-18 ఫిబ్రవరి 2026) ఘనంగా నిర్వహిస్తోంది. భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలకమైన MSMEల బలోపేతంపై ఈసారి ప్రత్యేక దృష్టి సారించారు.

భారతదేశంలో ఉత్పాదకతను (Productivity) పెంచే లక్ష్యంతో 1958 ఫిబ్రవరి 12న స్థాపించబడిన NPC, నేటితో 68 ఏళ్లు పూర్తి చేసుకుంది. ఈ సందర్భంగా వారం రోజుల పాటు దేశవ్యాప్తంగా అవగాహన కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తున్నారు.

"వృద్ధి ఇంజిన్‌లుగా క్లస్టర్లు: MSMEలలో ఉత్పాదకతను గరిష్టీకరించడం"(Clusters as Growth Engine: Maximizing Productivity in MSMEs)

ఒకే రకమైన పరిశ్రమలు ఒకే చోట ఉండటం (Clusters) వల్ల చిన్న తరహా పరిశ్రమలకు (MSMEs) ఈ క్రింది ప్రయోజనాలు కలుగుతాయి:
- సాంకేతికత మార్పిడి: కొత్త టెక్నాలజీని త్వరగా అందిపుచ్చుకోవచ్చు.
- సరఫరా గొలుసు బలోపేతం: ముడి పదార్థాల సేకరణ మరియు ఉత్పత్తుల పంపిణీ సులభతరం అవుతుంది.
- ఎగుమతుల పెంపు: అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలతో పోటీ పడేలా తయారీ సామర్థ్యం పెరుగుతుంది.
- ఖర్చు తగ్గింపు: సామూహిక వనరులను వాడటం వల్ల ఉత్పత్తి వ్యయం తగ్గుతుంది.

స్థాపన: 1958. ఇది కేంద్ర వాణిజ్య మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని DPIIT కింద పనిచేసే ఒక స్వయంప్రతిపత్త సంస్థ.
విధులు: పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం మరియు సేవా రంగాల్లో ఉత్పాదకతను పెంచడానికి కన్సల్టెన్సీ మరియు శిక్షణ అందిస్తుంది.
ప్రధాన రంగాలు: ఎనర్జీ మేనేజ్మెంట్, క్వాలిటీ కంట్రోల్, ఐటి మరియు పర్యావరణ పరిరక్షణ.
అంతర్జాతీయ సంబంధం: భారత్ 'ఏషియన్ ప్రొడక్టివిటీ ఆర్గనైజేషన్' (APO)లో వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం. ప్రస్తుతం భారతదేశం దీనికి అధ్యక్షత వహిస్తోంది.

DPIIT: డిపార్ట్‌మెంట్ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ ఇండస్ట్రీ అండ్ ఇంటర్నల్ ట్రేడ్. ఇది దేశంలో పారిశ్రామిక విధానాలను రూపొందిస్తుంది.
MSME నిర్వచనం: పెట్టుబడి మరియు టర్నోవర్ ఆధారంగా వీటిని వర్గీకరిస్తారు. (ఉదా: సూక్ష్మ పరిశ్రమలు - ₹1 కోటి పెట్టుబడి / ₹5 కోట్ల టర్నోవర్).
జాతీయ ఉత్పాదక దినోత్సవం: ఫిబ్రవరి 12.
ప్రస్తుత వాణిజ్య మంత్రి: పీయూష్ గోయల్ (NPC అధ్యక్షుడు కూడా ఆయనే).

భారతదేశం 'వికసిత భారత్' లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడంలో MSMEల ఉత్పాదకతను పెంచడం అత్యంత కీలకం. ఈ వారోత్సవాలు ఆ దిశగా పారిశ్రామిక వేత్తలను ప్రోత్సహిస్తాయి.

అరుదైన వ్యాధుల (Rare Diseases) వర్గీకరణలో భాగంగా, భారతదేశంలో LSDల వ్యాప్తిని అధ్యయనం చేయడానికి మరియు మెరుగైన చికిత్సలను కనుగొనడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ నేషనల్ బయోబ్యాంక్‌ను ప్రారంభించింది. ఇది రోగుల జన్యు సమాచారాన్ని భద్రపరిచి భవిష్యత్తు పరిశోధనలకు తోడ్పడుతుంది.

నిర్వచనం: ఇవి అరుదైన జన్యుపరమైన రుగ్మతలు. శరీరంలోని కణాలలో విషపూరిత పదార్థాలు పేరుకుపోవడం వల్ల ఇవి సంభవిస్తాయి.
కారణం: లైసోసోమల్ ఎంజైమ్‌లను తయారు చేసే జన్యువులలో లోపాల (Mutations) వల్ల ఈ వ్యాధులు వస్తాయి.
లైసోసోమ్ (Lysosome): దీనిని కణం యొక్క 'ఆత్మహత్య కోశం' (Suicidal Bag) అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది జీర్ణ ఎంజైమ్‌లను కలిగి ఉండి, కణంలోని వ్యర్థాలను, కొవ్వులను, చక్కెరలను విచ్ఛిన్నం చేస్తుంది.
పరిణామాలు: అవసరమైన ఎంజైమ్‌లు లేకపోవడం వల్ల శరీరంలో కొవ్వులు, చక్కెరలు విచ్ఛిన్నం కావు. ఇవి అవయవాలలో పేరుకుపోయి ప్రాణాపాయానికి దారితీస్తాయి.
వారసత్వం: హంటర్ సిండ్రోమ్ మరియు ఫాబ్రీ వ్యాధి మినహా, మిగిలిన LSDలన్నీ 'ఆటోసోమల్ రిసెసివ్' రుగ్మతలు (అంటే తల్లిదండ్రులు ఇద్దరి నుండీ లోపభూయిష్ట జన్యువు రావాలి).

ఉదాహరణలు: గౌచర్ (Gaucher), పాంపే (Pompe), ఫాబ్రీ (Fabry), మ్యూకోపాలిసాకరిడోసెస్ (MPS I, II) వంటివి ఈ వర్గంలోకి వస్తాయి.
చికిత్స: ప్రస్తుతం వీటికి శాశ్వత నివారణ (Cure) లేదు. అయితే, లక్షణాలను తగ్గించడానికి ఈ క్రింది పద్ధతులను వాడుతున్నారు:
- ఎంజైమ్ రీప్లేస్‌మెంట్ థెరపీ (ERT): లోపించిన ఎంజైమ్‌ను కృత్రిమంగా శరీరంలోకి పంపడం.
- జీన్ థెరపీ: లోపభూయిష్ట జన్యువును సరిచేయడానికి ప్రయోగాత్మక చికిత్సలు.
- Static GK
- లైసోసోమ్ ఆవిష్కరణ: వీటిని 1955లో క్రిస్టియన్ డి డ్యూవ్ కనుగొన్నారు.
నేషనల్ రేర్ డిసీజ్ పాలసీ (2021): అరుదైన వ్యాధుల చికిత్స కోసం ప్రభుత్వం ఈ పాలసీ కింద ₹50 లక్షల వరకు ఆర్థిక సహాయం అందిస్తుంది.
బయోబ్యాంక్: జీవసంబంధ నమూనాలను (రక్తం, DNA, కణజాలం) పరిశోధనల కోసం భద్రపరిచే కేంద్రం.
మెటబాలిజం (Metabolism): ఆహారాన్ని శక్తిగా మార్చే ప్రక్రియ. LSDలు ఈ జీవక్రియపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతాయి.

ఈ జాతీయ బయోబ్యాంక్ ఏర్పాటు ద్వారా భారతదేశంలో అరుదైన జన్యు వ్యాధులపై స్వదేశీ పరిశోధనలు వేగవంతం అవుతాయి.