• ఆయనను "దార్శనిక చింతనాపరుడు మరియు దేశ నిర్మాత"గా అభివర్ణించారు. దీన్‌దయాళ్ ఉపాధ్యాయ ప్రతిపాదించిన 'ఏకాత్మ మానవతావాదం' (Integral Humanism) నేటి ప్రపంచానికి అత్యంత అవసరమని ఉపరాష్ట్రపతి సి.పి. రాధాకృష్ణన్ పేర్కొన్నారు.
• ఆయన విలువలతో కూడిన సిద్ధాంతాలు ప్రతి తరానికి దిశానిర్దేశం చేసే 'మార్గదర్శక కాంతి' అని ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ కొనియాడారు.
• దేశ నిర్మాణంలో పాలుపంచుకునే కోట్లాది మందికి ఆయన ఒక 'శాశ్వత ప్రేరణా మూలం' అని హోం మంత్రి అమిత్ షా శ్లాఘించారు.

• పండిట్ దీన్‌దయాళ్ ఉపాధ్యాయ (1916-1968) భారతీయ జనసంఘ్ వ్యవస్థాపక నాయకులలో ఒకరు. ఆయన అందించిన ప్రధాన భావజాలాలు:
  • ఏకాత్మ మానవతావాదం (Integral Humanism): ఇది ఆయన ప్రతిపాదించిన అత్యంత ముఖ్యమైన సిద్ధాంతం. ఇది పాశ్చాత్య సోషలిజం మరియు క్యాపిటలిజం కంటే భిన్నంగా, మానవుని సంపూర్ణ అభివృద్ధిని (శారీరక, మానసిక, ఆధ్యాత్మిక) కేంద్రంగా చేసుకున్న స్వదేశీ ఆర్థిక నమూనాను ప్రతిపాదిస్తుంది.
  • అంత్యోదయ (Antyodaya): సమాజంలో అత్యంత అట్టడుగున ఉన్న వ్యక్తికి (Downtrodden) ప్రభుత్వ సేవలు మరియు అభివృద్ధి ఫలాలు అందాలనేదే దీని సారాంశం. ప్రస్తుత ప్రభుత్వ పథకాలు చాలావరకు ఈ లక్ష్యంతోనే రూపొందించబడ్డాయి.

• 1951లో భారతీయ జనసంఘ్ స్థాపనలో శ్యామ్ ప్రసాద్ ముఖర్జీతో కలిసి పనిచేశారు.
• 1967లో భారతీయ జనసంఘ్ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు.
• పత్రికా రంగం: ఆయన 'రాష్ట్ర ధర్మ' (నెలవారీ), 'పాంచజన్య' (వారపత్రిక) మరియు 'స్వదేశ్' (దినపత్రిక) వంటి ప్రచురణల ద్వారా తన జాతీయవాద భావాలను ప్రచారం చేశారు.

• ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మొఘల్ సరాయ్ రైల్వే జంక్షన్ పేరును 2018లో **'పండిట్ దీన్‌దయాళ్ ఉపాధ్యాయ జంక్షన్'**గా మార్చారు.
• గుజరాత్‌లోని కాండ్లా పోర్టును **'దీన్‌దయాళ్ పోర్ట్'**గా నామకరణం చేశారు.

కేంద్ర వ్యవసాయ మరియు రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ విడుదల చేసిన తాజా గణాంకాల (ఫిబ్రవరి 10, 2026) ప్రకారం, నేషనల్ అగ్రికల్చర్ మార్కెట్ (e-NAM) పనితీరుపై సమగ్ర విశ్లేషణ.

• నమోదైన రైతులు: దేశవ్యాప్తంగా 1.79 కోట్ల మంది రైతులు ఈ వేదికపై నమోదయ్యారు. ఇందులో సన్నకారు మరియు చిన్నకారు రైతులు అధికంగా ఉన్నారు.
• మండీల అనుసంధానం: ఇప్పటివరకు 23 రాష్ట్రాలు మరియు 4 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో మొత్తం 1522 మండీలు e-NAMతో అనుసంధానించబడ్డాయి.

• 2022-23: 1.85 కోట్ల మెట్రిక్ టన్నులు (MT)
• 2023-24: 1.94 కోట్ల మెట్రిక్ టన్నులు (MT)
• 2024-25: 2.04 కోట్ల మెట్రిక్ టన్నులు (MT)
• యూనిట్ ఆధారిత వస్తువులు: గడిచిన మూడేళ్లలో సుమారు 32.27 కోట్ల యూనిట్ల వెదురు, తమలపాకులు, కొబ్బరి, నిమ్మ వంటి వస్తువులు e-NAM ద్వారా విక్రయించబడ్డాయి.

• • పూర్తి పేరు: National Agriculture Market (నేషనల్ అగ్రికల్చర్ మార్కెట్).
  • ప్రారంభం: ఏప్రిల్ 14, 2016 (ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ద్వారా).
  • నిర్వహణ: స్మాల్ ఫార్మర్స్ అగ్రి-బిజినెస్ కన్సార్టియం (SFAC), కేంద్ర వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో.
  • లక్ష్యం: 'ఒకే దేశం - ఒకే మార్కెట్' (One Nation, One Market). దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల మార్కెట్ కమిటీలను (APMCs) ఒకే ఆన్‌లైన్ పోర్టల్‌లోకి తీసుకురావడం.

• పారదర్శకత: దళారుల ప్రమేయం లేకుండా వేలం నిర్వహణ.
• ధర సమాచారం: 100 కి.మీ పరిధిలో ఉన్న మండీల ధరలు మరియు రూట్ మ్యాప్ లభ్యత.
• నాణ్యత పరీక్ష (Assaying): పంట నాణ్యతను బట్టి గ్రేడింగ్ మరియు ప్యాకేజింగ్ సదుపాయం.
• ఇ-పేమెంట్: విక్రయించిన వెంటనే నేరుగా రైతుల ఖాతాల్లోకి నగదు జమ.
• మద్దతు: టోల్ ఫ్రీ హెల్ప్‌లైన్ నంబర్ (1800-270-0224) మరియు బహుభాషా మొబైల్ యాప్.

• గత మూడేళ్లలో అత్యధికంగా వ్యాపారం జరిగిన రాష్ట్రాలను పరిశీలిస్తే:

భారతదేశంలో వ్యాపార అనుకూల వాతావరణాన్ని (Ease of Doing Business - EoDB) మెరుగుపరచడానికి ప్రభుత్వం తీసుకుంటున్న చర్యలు మరియు 2026లో జరగనున్న ప్రపంచ బ్యాంక్ B-Y అసెస్‌మెంట్ గురించి కేంద్ర వాణిజ్య మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ విడుదల చేసిన సమగ్ర సమాచారం.

• భారతదేశం గత 5 ఏళ్లలో ప్రపంచ బ్యాంక్ యొక్క EoDB ర్యాంకింగ్స్‌లో 79 స్థానాలు మెరుగుపరుచుకుంది. 2019 నాటికి భారతదేశం 63వ ర్యాంకులో ఉంది.

• ప్రపంచ బ్యాంక్ 'Doing Business Report' (DBR)ను నిలిపివేసి, దాని స్థానంలో B-Y (Business Ready) అసెస్‌మెంట్‌ను ప్రారంభించింది.
• లక్ష్యం: 180కి పైగా దేశాల్లో వ్యాపార ప్రవేశం (Business Entry) నుండి దివాళా (Insolvency) వరకు 10 కీలక అంశాలను అంచనా వేయడం.
• భారత్ భాగస్వామ్యం: 2026లో విడుదలయ్యే మూడవ B-Y నివేదికలో భారతదేశం భాగం కానుంది.

• DPIIT ద్వారా 2014లో ప్రారంభమైన ఈ చొరవ రాష్ట్రాల మధ్య పోటీతత్వాన్ని పెంచుతుంది.
• సంస్కరణలు: ఇప్పటివరకు రాష్ట్రాల్లో 9,700 కంటే ఎక్కువ సంస్కరణలు జరిగాయి.
• BRAP 2024: ప్రస్తుతం 7వ ఎడిషన్ పురోగతిలో ఉంది.
• 3. నిబంధనల భారం తగ్గింపు (Regulatory Compliance Burden - RCB)
• 2020లో ప్రారంభమైన ఈ చొరవ ద్వారా వ్యాపారాలు మరియు పౌరులపై ఉన్న అనవసర నిబంధనలను తగ్గించారు.
• ఫలితం: గత 5 ఏళ్లలో 47,000 కంటే ఎక్కువ నిబంధనలను తగ్గించారు.
• విభజన: 16,109 సరళీకరించబడ్డాయి, 22,287 డిజిటలైజ్ చేయబడ్డాయి, 4,623 నేరరహితం (Decriminalized) చేయబడ్డాయి.

• వ్యాపార చట్టాలను నేరరహితం చేయడం ద్వారా 'Ease of Doing Business' మరియు 'Ease of Living'ను మెరుగుపరచడం దీని లక్ష్యం.
• జన్ విశ్వాస్ చట్టం, 2023: 42 చట్టాల్లోని 183 నిబంధనలను నేరరహితం చేసింది.
• జన్ విశ్వాస్ బిల్లు, 2025: ప్రస్తుతం సెలెక్ట్ కమిటీ పరిశీలనలో ఉంది. ఇది మరో 16 చట్టాల్లోని 355 నిబంధనలను సవరించనుంది.

• వ్యాపారాలకు అవసరమైన అనుమతులను ఒకే చోట పొందేలా దీనిని రూపొందించారు.
• ప్రస్తుతం 32 కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు, 33 రాష్ట్రాలు/UTలు ఇందులో విలీనమయ్యాయి.
• ఇది 300+ కేంద్ర అనుమతులు, 3000+ రాష్ట్ర స్థాయి అనుమతులను అందిస్తోంది.

పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు తెలంగాణ రాష్ట్రాల ప్రదర్శన అత్యంత కీలకం:

• DPIIT: Department for Promotion of Industry and Internal Trade (వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో ఉంటుంది).
• B-Y 10 అంశాలు: వ్యాపార ప్రవేశం, స్థలం, యుటిలిటీ సేవలు, కార్మికులు, ఆర్థిక సేవలు, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం, పన్నులు, వివాద పరిష్కారం, మార్కెట్ పోటీ, వ్యాపార దివాళా.
• IILB (India Industrial Land Bank): పారిశ్రామిక పార్కుల సమాచారం కోసం GIS ఆధారిత పోర్టల్.

జర్మనీలోని నురెంబర్గ్ (Nuremberg) వేదికగా జరుగుతున్న ప్రపంచపు అతిపెద్ద ఆర్గానిక్ ఎగ్జిబిషన్ BIOFACH 2026లో భారతదేశం 'కంట్రీ ఆఫ్ ది ఇయర్' (Country of the Year) గా ఎంపికైంది. ఫిబ్రవరి 10 నుండి 13 వరకు జరిగే ఈ ప్రతిష్టాత్మక ప్రదర్శనలో భారతీయ సేంద్రియ వ్యవసాయ రంగం యొక్క శక్తిని ప్రపంచానికి చాటేందుకు APEDA భారీ ఏర్పాట్లు చేసింది.

• గౌరవ హోదా: 14 ఏళ్ల సుదీర్ఘ విరామం తర్వాత భారతదేశం మళ్లీ BIOFACHలో 'కంట్రీ ఆఫ్ ది ఇయర్' హోదాను పొందింది.
• నిర్వహణ: కేంద్ర వాణిజ్య మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని APEDA ఈ ప్రదర్శనను నిర్వహిస్తోంది.
• ఇండియా పెవిలియన్: 1,074 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఏర్పాటు చేసిన ఈ పెవిలియన్‌లో 67 మంది ఎగ్జిబిటర్లు (ఎగుమతిదారులు, FPOలు, సహకార సంఘాలు) పాల్గొంటున్నారు.
• ఉత్పత్తుల ప్రదర్శన: ఆర్గానిక్ బియ్యం, నూనెగింజలు, మూలికలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, పప్పుధాన్యాలు, జీడిపప్పు, అల్లం, పసుపు, మరియు ఆవశ్యక నూనెలు (Essential oils) ప్రధాన ఆకర్షణగా ఉన్నాయి.
• ప్రాంతీయ వైవిధ్యం: 20కి పైగా రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళ, అస్సాం, జమ్మూ కాశ్మీర్ వంటివి) తమ ప్రాంతీయ ప్రత్యేకతలను ప్రదర్శిస్తున్నాయి.
• GI ట్యాగ్డ్ బియ్యం: ప్రదర్శనలో భాగంగా 5 రకాల GI (Geographical Indication) గుర్తింపు పొందిన బియ్యం రకాలను (ఇంద్రాయణి, నవారా, గోవిందోభోగ్, రెడ్ రైస్, చక్-హావో/బ్లాక్ రైస్) విదేశీయులకు రుచి చూపిస్తున్నారు.

• APEDA (Agricultural and Processed Food Products Export Development Authority)
  • స్థాపన: 1986 (APEDA చట్టం, 1985 ద్వారా).
  • మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర వాణిజ్య మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ.
  • ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూఢిల్లీ.
  • విధులు: వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ఎగుమతిని ప్రోత్సహించడం, నాణ్యత ప్రమాణాలను పర్యవేక్షించడం మరియు అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలో భారతీయ ఉత్పత్తులకు బ్రాండింగ్ కల్పించడం.

• మొదటి రాష్ట్రం: సిక్కిం ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి పూర్తి ఆర్గానిక్ రాష్ట్రంగా (100% Organic State) గుర్తింపు పొందింది.
• ప్రపంచ స్థానం: ఆర్గానిక్ రైతుల సంఖ్యలో భారతదేశం ప్రపంచంలో మొదటి స్థానంలో ఉంది.
• NPOP (National Programme for Organic Production): ఇది భారతదేశంలో సేంద్రియ ఉత్పత్తుల ధృవీకరణ (Certification) కోసం అమలు చేయబడే ప్రధాన కార్యక్రమం. దీనిని APEDA నిర్వహిస్తుంది.
  

కేంద్ర సహకార మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతిష్టాత్మకంగా చేపట్టిన 'భారత్ ట్యాక్సీ' (Bharat Taxi) ప్రాజెక్టు. భారతదేశంలో సహకార ఆధారిత రైడ్ అందించే తొలి వేదిక ఇది. 'సహకార్ సే సమృద్ధి' (సహకారం ద్వారా శ్రేయస్సు) అనే దార్శనికతతో, డ్రైవర్లే యజమానులుగా ఈ ప్లాట్‌ఫారమ్ రూపొందించబడింది.

• ఇది బహుళ రాష్ట్ర సహకార సంఘాల చట్టం-2002 కింద నమోదైంది.
• 2025, జూన్ 6న 8 జాతీయ స్థాయి సహకార సంస్థల సహకారంతో ప్రారంభమైంది.
• అగ్రిగేటర్ల వలె కాకుండా, ఇది సున్నా కమిషన్ (Zero Commission) నమూనాలో పనిచేస్తుంది. వచ్చే లాభాలు నేరుగా డ్రైవర్లకే చెందుతాయి.
• ప్రస్తుతం ఢిల్లీ NCR (గురుగ్రామ్, నోయిడా), గుజరాత్ (అహ్మదాబాద్, రాజ్‌కోట్, సోమనాథ్, ద్వారక)లలో అందుబాటులో ఉంది.
• లక్ష్యం: 2029 నాటికి దేశవ్యాప్తంగా సేవలను విస్తరించడం.
• మహిళా సాధికారత: 'బైక్ దీదీ' కార్యక్రమం ద్వారా మహిళా డ్రైవర్లను ప్రోత్సహిస్తోంది.

• • 97వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (2011): సహకార సంఘాలను ఏర్పాటు చేసే హక్కును ప్రాథమిక హక్కుగా (Article 19(1)(c)) గుర్తించింది.
  • ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSP): ఆర్టికల్ 43B ప్రకారం సహకార సంఘాలను ప్రోత్సహించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.
  • సహకార మంత్రిత్వ శాఖ: దీనిని జూలై 2021లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసింది. ప్రస్తుత మంత్రి శ్రీ అమిత్ షా.
• • ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల్లో కార్యకలాపాలు నిర్వహించే సహకార సంఘాల నమోదు మరియు నిర్వహణను ఇది నియంత్రిస్తుంది. భారత్ ట్యాక్సీ దీని పరిధిలోకి వస్తుంది.
• • సాధారణంగా ట్యాక్సీ డ్రైవర్లను 'గిగ్ వర్కర్స్'గా పరిగణిస్తారు. భారత్ ట్యాక్సీ వీరికి ఆరోగ్య బీమా, ప్రమాద బీమా మరియు పదవీ విరమణ పొదుపు వంటి సామాజిక భద్రతా పథకాలను అందిస్తూ ఒక ఆదర్శంగా నిలిచింది.

కేంద్ర సహకార మంత్రిత్వ శాఖ విడుదల చేసిన "జాతీయ సహకార విధానం, 2025" (National Cooperation Policy, 2025) కు సంబంధించిన సమగ్ర విశ్లేషణ.

ఈ కొత్త విధానం 16 కీలక లక్ష్యాలతో రూపొందించబడింది. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:

• సులభతర వాణిజ్యం (EoDB): సహకార సంస్థలకు స్వయంప్రతిపత్తిని కల్పిస్తూ, పారదర్శకమైన నియంత్రణ వాతావరణాన్ని సృష్టించడం.
• ఆర్థిక లభ్యత: ఇతర ఆర్థిక సంస్థలతో సమానంగా సహకార సంస్థలకు కూడా సరసమైన వడ్డీకి నిధులు అందేలా చూడటం.
• సాంకేతికత: సమర్థవంతమైన నిర్వహణ కోసం ఆధునిక సాంకేతికతను (Technology Adoption) ప్రోత్సహించడం.
• నూతన రంగాలు: అభివృద్ధి చెందుతున్న కొత్త రంగాలలోకి సహకార సంస్థలు ప్రవేశించేలా ప్రోత్సహించడం.
• స్థిరత్వం: పర్యావరణహిత పద్ధతులు మరియు సర్క్యులర్ ఎకానమీని పెంపొందించడం.

• సహకార రంగాన్ని బలోపేతం చేసేందుకు ప్రభుత్వం అనేక జాతీయ స్థాయి సంస్థలను స్థాపించింది:

ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలను (PACS) బలోపేతం చేసేందుకు 2022లో కేంద్ర రంగ ప్రాజెక్టును ప్రారంభించారు.

• లక్ష్యం: మొత్తం 79,630 PACSలను కంప్యూటరీకరించి, వాటిని NABARDతో అనుసంధానించడం.
• ప్రస్తుత స్థితి: ఇప్పటివరకు 61,478 PACSలు కంప్యూటరీకరించబడి, ERP సాఫ్ట్‌వేర్‌లోకి తీసుకురాబడ్డాయి.
• ప్రయోజనం: రైతులకు రుణాలు, ఇన్‌పుట్ సరఫరా, PDS మరియు CSC సేవలను ఒకే చోట (Single Platform) అందించడం.

• • 2025, జూన్ 6న ప్రారంభమైంది.
  • ఇది దేశంలోనే తొలి సహకార ఆధారిత రైడ్-హెయిలింగ్ ప్లాట్‌ఫారమ్.
  • సున్నా కమిషన్ నమూనా: లాభాలు నేరుగా డ్రైవర్లకు (సారథులకు) అందుతాయి.
• • డెయిరీ రైతులకు నాణ్యమైన మేత, సేవలు అందించడానికి 2025 డిసెంబర్‌లో నమోదైంది.
• • పేడ నిర్వహణ ద్వారా ఆదాయం మరియు పునరుత్పాదక శక్తి లక్ష్యాల కోసం దీనిని స్థాపించారు.

• రాజ్యాంగ సవరణ: 2011 నాటి 97వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా సహకార సంఘాల ఏర్పాటును ప్రాథమిక హక్కుగా (Article 19(1)(c)) గుర్తించారు.
• ఆర్టికల్ 43B: సహకార సంఘాల స్వచ్ఛంద ఏర్పాటు మరియు ప్రజాస్వామ్య నియంత్రణను ప్రోత్సహించడం.
• NCERT మార్పులు: సహకార రంగ ప్రాధాన్యతను గుర్తించిన ప్రభుత్వం, 6వ తరగతి పాఠ్యపుస్తకాల్లో దీనిపై ప్రత్యేక అధ్యాయాన్ని చేర్చింది.

కేంద్ర సహకార మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో జాతీయ స్థాయిలో కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన మూడు కీలక మల్టీ-స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ సొసైటీల పనితీరుపై కేంద్ర మంత్రి శ్రీ అమిత్ షా లోక్‌సభలో సమాచారాన్ని అందించారు.

• కేంద్ర క్యాబినెట్ ఆమోదంతో మల్టీ-స్టేట్ కో-ఆపరేటివ్ సొసైటీస్ (MSCS) చట్టం, 2002 కింద మూడు ప్రత్యేక సంస్థలు ఏర్పాటయ్యాయి. ఇవి క్షేత్రస్థాయిలోని PACS నుండి అగ్రస్థాయి (Apex) సంఘాల వరకు సభ్యత్వం కల్పిస్తాయి.

• లక్ష్యం: సహకార రంగం ద్వారా ఎగుమతులను ప్రోత్సహించడం.
• సభ్యత్వం: దేశవ్యాప్తంగా ఇప్పటివరకు 15,790 సభ్యులను నమోదు చేసుకుంది.

• లక్ష్యం: రైతులకు నాణ్యమైన విత్తనాల (Quality Seeds) సరఫరా మరియు విత్తనోత్పత్తిని పెంచడం.
• బ్రాండ్: దీని ఉత్పత్తులను 'భారత్ బీజ్' (Bharat Beej) పేరుతో విక్రయిస్తారు.
• సభ్యత్వం: అత్యధికంగా 34,078 సభ్యులతో ముందంజలో ఉంది.

• లక్ష్యం: సేంద్రియ ఉత్పత్తుల (Organic Produce) సేకరణ, ధృవీకరణ మరియు మార్కెటింగ్.
• బ్రాండ్: దీని ఉత్పత్తులు 'భారత్ ఆర్గానిక్స్' (Bharat Organics) పేరుతో అందుబాటులో ఉంటాయి.
• సభ్యత్వం: ఇప్పటివరకు 11,822 సభ్యులను కలిగి ఉంది.

• నోడల్ ఏజెన్సీలు: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలతో కలిసి పనిచేయడానికి NCOL కోసం 31 రాష్ట్రాలు, BBSSL కోసం 26 రాష్ట్రాలు నోడల్ ఏజెన్సీలను నామినేట్ చేశాయి.
• ల్యాబొరేటరీ నెట్‌వర్క్: సేంద్రియ ధృవీకరణ (Organic Certification) కోసం APEDA మరియు FSSAI సహకారంతో జిల్లా స్థాయిలో కూడా ప్రయోగశాలలను ఏర్పాటు చేసే ప్రక్రియను NCOL సమన్వయం చేస్తోంది.
• హిమాచల్ ప్రదేశ్ ఉదాహరణ: ఇక్కడ NCEL లో 140, BBSSL లో 451, NCOL లో 139 ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలు (PACS) సభ్యులుగా చేరాయి. ఇందులో సిమ్లా జిల్లా నుండే అత్యధిక భాగస్వామ్యం ఉంది.
• చిన్నకారు రైతులు: వీరికి ప్రత్యేకంగా కొత్త పథకాలు లేనప్పటికీ, రాష్ట్రాల నోడల్ ఏజెన్సీలతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాల (MoUs) ద్వారా వీరికి ప్రత్యక్ష ప్రయోజనం చేకూరేలా చర్యలు తీసుకుంటున్నారు.

• • ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల్లో కార్యకలాపాలు నిర్వహించే సహకార సంఘాల నియంత్రణ కోసం ఈ చట్టాన్ని రూపొందించారు.
  • ఇటీవల (2023లో) ఈ చట్టానికి సవరణలు చేసి, పారదర్శకత కోసం **'సహకార ఎన్నికల అథారిటీ'**ని ఏర్పాటు చేశారు.

• భారతదేశంలో సేంద్రియ ఉత్పత్తుల ధృవీకరణకు ఇది ఒక ప్రమాణం.
• దీనిని APEDA (వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో) నిర్వహిస్తుంది.

• ఇవి గ్రామీణ స్థాయిలో సహకార పరపతి వ్యవస్థలో చివరి అంచె (Grassroots level).
• ఇవి రైతులకి స్వల్పకాలిక రుణాలను (Short-term loans) అందిస్తాయి.

కేంద్ర ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఐటీ మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY) ప్రతిష్టాత్మకంగా చేపట్టిన "కౌశల్ రథ్" (Kaushal Rath) మరియు 'యువ ఏఐ ఫర్ ఆల్' (Yuva AI for All) కార్యక్రమాల గురించి వివరంగా... కృత్రిమ మేధస్సు (AI) అక్షరాస్యతను దేశవ్యాప్తంగా సామాన్యులకు సైతం చేరువ చేయడమే ఈ ప్రాజెక్ట్ ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.

• ఫిబ్రవరి 10, 2026న న్యూఢిల్లీలోని ఇండియా గేట్ వద్ద కేంద్ర మంత్రి శ్రీ జితిన్ ప్రసాద ఈ మొబైల్ వాహనాన్ని ప్రారంభించారు.
  • మొబైల్ కంప్యూటర్ ల్యాబ్: కౌశల్ రథ్ అనేది ఇంటర్నెట్ సదుపాయం, ఆడియో-విజువల్ టూల్స్ మరియు ఏఐ శిక్షణ మాడ్యూల్స్ కలిగిన ఒక బస్సు.
  • లక్ష్యం: సెమీ-అర్బన్ మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని విద్యార్థులు, యువత మరియు ఉపాధ్యాయులకు ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) పై అవగాహన కల్పించడం.

• ఇది నేషనల్ ఏఐ లిటరసీ ప్రోగ్రామ్. ఇందులో 4 గంటల సెల్ఫ్-పేస్డ్ కోర్సు ఉంటుంది. దీనికి ఎటువంటి 'కోడింగ్' పరిజ్ఞానం అవసరం లేదు.
  • సర్టిఫికేషన్: కోర్సు పూర్తి చేసిన వారికి అధికారిక గుర్తింపు పత్రం లభిస్తుంది.

• కౌశల్ రథ్ కార్యక్రమం ఈ సమిట్‌కు ఒక పునాది వంటిది.
  • తేదీ: 16 నుండి 20 ఫిబ్రవరి 2026.
  • వేదిక: భారత్ మండపం, న్యూఢిల్లీ.
  • ప్రత్యేకత: గ్లోబల్ సౌత్ (Global South) లో జరుగుతున్న మొట్టమొదటి గ్లోబల్ ఏఐ సమిట్ ఇది. దీని ప్రధాన సూత్రాలు: పీపుల్, ప్లానెట్, ప్రోగ్రెస్ (People, Planet, Progress).

• దీనిని కేంద్ర ప్రభుత్వం సుమారు ₹10,372 కోట్ల బడ్జెట్‌తో ఆమోదించింది.
• దీని కింద 7 ప్రధాన స్తంభాలు (Pillars) ఉన్నాయి:
  • ఏఐ కంప్యూట్ కెపాసిటీ (AI Compute Capacity).
  • ఏఐ ఇన్నోవేషన్ సెంటర్ (AI Innovation Centre).
  • ఏఐ డేటాసెట్స్ ప్లాట్‌ఫారమ్ (AI Datasets Platform).
  • ఏఐ అప్లికేషన్ డెవలప్‌మెంట్ ఇనిషియేటివ్ (Application Development).
  • ఏఐ ఫ్యూచర్ స్కిల్స్ (FutureSkills) - కౌశల్ రథ్ దీని కిందకే వస్తుంది.
  • ఏఐ స్టార్టప్ ఫైనాన్సింగ్ (Startup Financing).
  • సేఫ్ & ట్రస్టెడ్ ఏఐ (Safe & Trusted AI).

• జనరేటివ్ ఏఐ (Generative AI): టెక్స్ట్, ఇమేజ్ లేదా వీడియోలను కొత్తగా సృష్టించగల ఏఐ సాంకేతికత (ఉదా: ChatGPT, Gemini).
• నేషనల్ స్ట్రాటజీ ఫర్ ఏఐ: నీతి ఆయోగ్ 2018లో 'AI for All' అనే నినాదంతో దీనిని రూపొందించింది.

కేంద్ర మత్స్య, పశుసంవర్ధక మరియు డెయిరీ మంత్రిత్వ శాఖ "వెసెల్ మానిటరింగ్ సిస్టమ్ (VMS)" మరియు మత్స్య రంగ నియంత్రణలకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని విడుదల చేసింది.

• ప్రధాన మంత్రి మత్స్య సంపద యోజన (PMMSY) కింద భారత ప్రభుత్వం మత్స్యకారుల భద్రత మరియు పర్యవేక్షణ కోసం ఒక ప్రతిష్టాత్మక ప్రాజెక్టును అమలు చేస్తోంది.
• ప్రాజెక్ట్ వివరాలు: సముద్రంలో వేటకు వెళ్లే లక్ష (1,00,000) యాంత్రీకృత మరియు మోటరైజ్డ్ బోట్లకు స్వదేశీ సాంకేతికతతో తయారైన ట్రాన్స్‌పాండర్లను (Transponders) అమర్చడం దీని లక్ష్యం.
• బడ్జెట్: ₹364 కోట్లు.
• సాంకేతిక భాగస్వామి: భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ (ISRO).
• ప్రస్తుత పురోగతి: ఇప్పటివరకు తీరప్రాంత రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో 49,000 కంటే ఎక్కువ ట్రాన్స్‌పాండర్లు అమర్చబడ్డాయి.

• శాటిలైట్ కమ్యూనికేషన్: ఇది ఉపగ్రహ ఆధారిత ద్విమార్గ (Two-way) కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థ.
• వాతావరణ హెచ్చరికలు: ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితుల్లో మత్స్యకారులకు ముందస్తు హెచ్చరికలు పంపుతుంది.
• జియో-ఫెన్సింగ్ (Geo-fencing): అంతర్జాతీయ సముద్ర సరిహద్దు రేఖ (IMBL) మరియు 'నో ఫిషింగ్ జోన్'ల దగ్గరికి వెళ్తే మత్స్యకారులను అప్రమత్తం చేస్తుంది.
• నభ్ మిత్ర (Nabhmitra): ఈ వ్యవస్థ నభ్ మిత్ర యాప్ తో అనుసంధానించబడి ఉంటుంది.

• సముద్ర పర్యావరణ వ్యవస్థను రక్షించడానికి ప్రభుత్వం కొన్ని రకాల వేట పద్ధతులపై నిషేధం విధించింది:
  • నిషేధిత పద్ధతులు: భారత ఎక్స్‌క్లూజివ్ ఎకనామిక్ జోన్ (EEZ) లో బుల్ ట్రాలింగ్ (Bull Trawling), పెయిర్ ట్రాలింగ్ (Pair Trawling) మరియు LED లైట్ల వినియోగాన్ని ప్రభుత్వం నిషేధించింది.
  • పర్సు సీన్ (Purse Seine) ఫిషింగ్: ఇది ప్రాదేశిక జలాల్లో (Territorial Waters - 12 నాటికల్ మైళ్ల వరకు) కొన్ని రాష్ట్రాల్లో నిషేధించబడింది, కొన్ని చోట్ల అనుమతించబడింది.
  • అయితే, ఎక్స్‌క్లూజివ్ ఎకనామిక్ జోన్ (EEZ) లో (12 నుండి 200 నాటికల్ మైళ్ల వరకు) దీనిపై నిషేధం లేదు.
  • అమలు మరియు పర్యవేక్షణ (Enforcement): రాష్ట్రాల బాధ్యత: మత్స్య నిబంధనలను అమలు చేయడం ప్రధానంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల బాధ్యత. ఇది సంబంధిత రాష్ట్రాల మెరైన్ ఫిషరీస్ రెగ్యులేషన్ యాక్ట్స్ (MFRAs) కింద నిర్వహించబడుతుంది.
• పర్యవేక్షణ పద్ధతులు: డ్రోన్లు, పెట్రోలింగ్ నౌకలు మరియు హార్బర్ ఆధారిత పర్యవేక్షణ ద్వారా నిబంధనల అమలు జరుగుతుంది.
• కోస్ట్ గార్డ్ పాత్ర: భారత తీర రక్షక దళం (Coast Guard) మరియు రాష్ట్ర మత్స్య శాఖల మధ్య ఉమ్మడి పెట్రోలింగ్ ఉండదు. అయితే, కోస్ట్ గార్డ్ తన సాధారణ గస్తీలో గుర్తించిన అక్రమ కార్యకలాపాలను రాష్ట్ర అధికారులకు నివేదిస్తుంది.

• • ప్రాదేశిక జలాలు (Territorial Waters): తీరం నుండి 12 నాటికల్ మైళ్ల వరకు (రాష్ట్రాల పరిధి).
  • ఎక్స్‌క్లూజివ్ ఎకనామిక్ జోన్ (EEZ): తీరం నుండి 200 నాటికల్ మైళ్ల వరకు. ఇక్కడ సహజ వనరుల అన్వేషణకు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ప్రత్యేక హక్కులు ఉంటాయి.
• • ప్రారంభం: మే 2020.
  • లక్ష్యం: నీలి విప్లవం (Blue Revolution) ద్వారా చేపల ఉత్పత్తిని పెంచడం మరియు మత్స్యకారుల ఆదాయాన్ని రెట్టింపు చేయడం.
  • కాలపరిమితి: 2020-21 నుండి 2024-25 వరకు (ఐదేళ్లు).
• • ఇది ఇస్రో (ISRO-Ahmedabad) అభివృద్ధి చేసిన పరికరం. సముద్రంలో ఉన్న మత్స్యకారుల భద్రత కోసం సందేశాలను పంపడానికి మరియు స్వీకరించడానికి దీనిని ఉపయోగిస్తారు.

భారత ప్రభుత్వం మత్స్య, పశుసంవర్ధక మరియు డెయిరీ మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా "నీలి విప్లవం" (Blue Revolution) లో భాగంగా సీవీడ్ (Seaweed - సముద్రపు పాచి) సాగును ఒక ప్రధాన ఆర్థిక వనరుగా అభివృద్ధి చేస్తోంది. దీనికి సంబంధించి ఫిబ్రవరి 10, 2026న లోక్‌సభలో పూర్తి వివరాలు వెల్లడించారు.

• భారతదేశానికి 11,099 కి.మీ సుదీర్ఘ తీరప్రాంతం ఉండటం వల్ల సీవీడ్ సాగుకు అపారమైన అవకాశాలు ఉన్నాయి.
• పొటెన్షియల్ సైట్లు: ICAR-CMFRI మరియు CSIR-CSMCRI సంస్థలు దేశవ్యాప్తంగా 384 సంభావ్య ప్రాంతాలను (సుమారు 24,707 హెక్టార్లు) గుర్తించాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిస్థితి: ఏపీలో సుమారు 1.01 హెక్టార్లలో సాగు చురుగ్గా సాగుతోంది. 12 తీరప్రాంత జిల్లాల్లో 1,440 మందికి శిక్షణ ఇచ్చారు.
• బడ్జెట్: గత ఐదేళ్లలో (2020-25) సీవీడ్ సాగు కోసం ₹198.17 కోట్ల విలువైన ప్రాజెక్టులను ఆమోదించారు.

• మల్టీపర్పస్ సీవీడ్ పార్క్: దీనిని తమిళనాడులో ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. ఇది సాగు, ప్రాసెసింగ్ మరియు మార్కెటింగ్ కోసం ఒక సమగ్ర కేంద్రంగా పనిచేస్తుంది.
• సీవీడ్ క్లస్టర్: లక్షద్వీప్ ను ప్రత్యేక సీవీడ్ క్లస్టర్‌గా ప్రకటించారు.
• సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్: మండపం (తమిళనాడు) లోని ICAR-CMFRI ప్రాంతీయ కేంద్రాన్ని సీవీడ్ అభివృద్ధి కోసం సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్‌గా నోటిఫై చేశారు.

• • ఇవి సముద్రంలో పెరిగే పాచి లేదా ఆల్గే (Algae). వీటిలో వేర్లు, కాండం, ఆకులు ఉండవు కానీ కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరుపుకుంటాయి.
  • రకాలు: ఆకుపచ్చ, ఎరుపు మరియు గోధుమ రంగుల్లో ఉంటాయి.
• • ఆహారం: వీటిలో విటమిన్లు, మినరల్స్ మరియు ఫైబర్ అధికంగా ఉంటాయి.
  • పరిశ్రమలు: జెల్లీ తయారీకి వాడే అగర్ (Agar) మరియు కరాగీనన్ (Carrageenan) వీటి నుండి తీస్తారు.
  • వ్యవసాయం: సేంద్రియ ఎరువులు (Bio-fertilizers) గా ఉపయోగిస్తారు.
  • ఔషధాలు: ఫార్మాస్యూటికల్ మరియు కాస్మెటిక్ పరిశ్రమలలో వాడతారు.
  • పర్యావరణం: ఇవి సముద్రంలోని కార్బన్ డయాక్సైడ్‌ను గ్రహించి 'కార్బన్ సింక్'గా పనిచేస్తాయి.

• రాఫ్ట్ మెథడ్ (Raft Method): వెదురు బద్దలతో చేసిన చట్రాలపై సాగు చేయడం.
• మోనోలైన్ మెథడ్ (Monoline Method): పొడవైన నైలాన్ తాళ్లకు సీవీడ్ విత్తనాలను కట్టి సాగు చేయడం.

కేంద్ర భారీ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ PM E-DRIVE (PM Electric Drive Revolution in Innovative Vehicle Enhancement) పథకం కింద అందుతున్న ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలపై తాజా గణాంకాలను విడుదల చేసింది. ఈ పథకం భారతదేశంలో ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల (EV) వాడకాన్ని పెంచడానికి ఉద్దేశించిన అత్యంత కీలకమైన కార్యక్రమం.

• లక్ష్యం: 1 ఏప్రిల్ 2024 నుండి 31 మార్చి 2026 మధ్య కాలంలో 24,79,120 ఎలక్ట్రిక్ టూ-వీలర్ల (e-2Ws) విక్రయాలకు ప్రోత్సాహకాలు అందించడం.
• కేటాయింపులు: ఈ పథకం కోసం ₹1,772 కోట్లు కేటాయించారు.
• ప్రోత్సాహక విధానం: వినియోగదారులకు కొనుగోలు ధరలో నేరుగా తగ్గింపు లభిస్తుంది. ఆ తగ్గింపు మొత్తాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం నేరుగా తయారీదారులకు (OEMs) రీయింబర్స్ చేస్తుంది.

• ఇప్పటివరకు 14,39,224 వాహనాలకు ప్రోత్సాహకాలు అందాయి.
• ప్రభుత్వం రీయింబర్స్ చేసిన మొత్తం: ₹1,182.32 కోట్లు.

• కేవలం కొనుగోలుదారులకే కాకుండా, స్థానిక తయారీ రంగాన్ని బలోపేతం చేయడానికి ప్రభుత్వం రెండు పద్ధతులను అనుసరిస్తోంది:
  • PLI స్కీమ్: ఆటోమొబైల్ మరియు ఆటో కాంపోనెంట్స్ కోసం ప్రొడక్షన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్ (PLI) పథకం ద్వారా అడ్వాన్స్‌డ్ ఆటోమోటివ్ టెక్నాలజీ (AAT) ఉత్పత్తుల విక్రయాలపై 13% నుండి 18% వరకు ప్రోత్సాహకాలు అందిస్తోంది.
  • PMP (Phased Manufacturing Programme): PM E-DRIVE ప్రయోజనాలు పొందాలంటే, తయారీదారులు విడిభాగాలను దశలవారీగా భారతదేశంలోనే తయారు చేయాలి (Localisation).

• • ఇది గతంలో ఉన్న FAME (Faster Adoption and Manufacturing of Hybrid and Electric Vehicles) పథకానికి కొనసాగింపుగా/ప్రత్యామ్నాయంగా వచ్చింది.
  • మంత్రిత్వ శాఖ: భారీ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Heavy Industries).
• • BEV (Battery Electric Vehicle): పూర్తిగా బ్యాటరీతో నడిచేవి.
  • HEV (Hybrid Electric Vehicle): పెట్రోల్/డీజిల్ ఇంజిన్ మరియు ఎలక్ట్రిక్ మోటార్ రెండూ ఉండేవి.
  • PHEV (Plug-in Hybrid Electric Vehicle): బ్యాటరీని బయటి ప్లగ్ ద్వారా ఛార్జ్ చేయగల హైబ్రిడ్ వాహనాలు.

• GST తగ్గింపు: EVలపై GSTని 12% నుండి 5% కి తగ్గించారు.
• గ్రీన్ ప్లేట్: ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలకు ప్రత్యేకంగా తెలుపు అక్షరాలతో కూడిన ఆకుపచ్చ రంగు నంబర్ ప్లేట్లను కేటాయిస్తారు.
• FAME II: ఇది మార్చి 2024తో ముగిసింది, దాని తర్వాతే PM E-DRIVE ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది.

కేంద్ర పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తున్న రాష్ట్రీయ గ్రామ్ స్వరాజ్ అభియాన్ (RGSA) మరియు పంచాయతీ రాజ్ సంస్థల బలోపేతం కోసం తీసుకుంటున్న చర్యలపై ఫిబ్రవరి 10, 2026న లోక్‌సభలో సమగ్ర సమాచారాన్ని వెల్లడించారు.

• రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం 'పంచాయతీ' అనేది రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం. అయినప్పటికీ, పంచాయతీ రాజ్ సంస్థల (PRIs) సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం RGSA పథకాన్ని అమలు చేస్తోంది.

• ఎన్నికైన ప్రతినిధులు (ERs) మరియు ఇతర భాగస్వాములకు నాయకత్వ పాత్రలపై శిక్షణ ఇవ్వడం.
• సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) స్థానికీకరణ (LSDGs) సాధించడం.
• మహిళా ప్రతినిధుల (WER) కోసం ప్రత్యేక శిక్షణ మాడ్యూళ్లను అమలు చేయడం.
• OSR (Own Source Revenue): పంచాయతీలు తమ స్వంత ఆదాయ వనరులను పెంచుకోవడానికి IIM అహ్మదాబాద్ సహకారంతో ప్రత్యేక శిక్షణ ఇవ్వడం.

• eGramSwaraj: పంచాయతీల ప్రణాళిక, అకౌంటింగ్ మరియు ఆన్‌లైన్ చెల్లింపుల కోసం రూపొందించిన యాప్. 2025-26లో దీని ద్వారా ₹44,000 కోట్లకు పైగా చెల్లింపులు జరిగాయి.
• SabhaSaar: ఇది ఏఐ (AI) ఆధారిత వాయిస్-టు-టెక్స్ట్ ప్లాట్‌ఫారమ్. గ్రామసభ సమావేశాల సారాంశాన్ని (Meeting Summarisation) ఆటోమేటిక్‌గా రూపొందిస్తుంది.
• AuditOnline: పంచాయతీల ఖర్చులలో పారదర్శకత కోసం ఆన్‌లైన్ ఆడిటింగ్ నిర్వహించే అప్లికేషన్.
• Panchayat NIRNAY: గ్రామసభల నిర్వహణలో పారదర్శకత కోసం రూపొందించిన యాప్.

• People's Plan Campaign (Sabki Yojana, Sabka Vikas): ప్రతి ఏటా అక్టోబర్ 2 నుండి ప్రారంభమయ్యే ఈ ప్రచారం ద్వారా గ్రామ పంచాయతీ అభివృద్ధి ప్రణాళికలు (GPDP) సిద్ధం చేస్తారు.
• Panchayat Advancement Index (PAI): పంచాయతీల పనితీరును మరియు LSDGల సాధనను కొలవడానికి రూపొందించిన సూచిక.
• Citizens' Charter: పంచాయతీలు అందించే సేవలపై పౌర చార్టర్‌ను రూపొందించడం. ఇప్పటివరకు 2.15 లక్షల పంచాయతీలు దీనిని అప్‌లోడ్ చేశాయి.

• • 73వ రాజ్యాంగ సవరణ (1992): పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా కల్పించింది.
  • భాగం IX (Part IX): ఆర్టికల్ 243 నుండి 243-O వరకు పంచాయతీల గురించి తెలుపుతుంది.
  • 11వ షెడ్యూల్: పంచాయతీలకు కేటాయించిన 29 అంశాల గురించి వివరిస్తుంది.

• బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీ (1957): మూడంచెల పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థను సిఫార్సు చేసింది.
• అశోక్ మెహతా కమిటీ (1977): రెండంచెల వ్యవస్థను సూచించింది.
• ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ (1986): పంచాయతీలకు రాజ్యాంగ హోదా కల్పించాలని కోరింది.

• ఏప్రిల్ 24: జాతీయ పంచాయతీ రాజ్ దినోత్సవం (National Panchayati Raj Day).

• మహారాష్ట్ర: 28,326 పంచాయతీలు eGramSwaraj పోర్టల్‌లో చేరాయి. దాదాపు అన్ని పంచాయతీలు తమ అభివృద్ధి ప్రణాళికలను (GPDP) అప్‌లోడ్ చేశాయి.
• నిధుల వినియోగం: ఉత్తరప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాలు RGSA నిధులను మరియు శిక్షణ కార్యక్రమాలను పెద్ద ఎత్తున వినియోగించుకుంటున్నాయి.
• కంప్యూటరీకరణ: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో డిజిటల్ గవర్నెన్స్ కోసం 2024-25లో సుమారు 30,848 కంప్యూటర్ల కొనుగోలుకు కేంద్రం ఆమోదం తెలిపింది.

కేంద్ర భారీ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తున్న "నేషనల్ ప్రోగ్రామ్ ఆన్ అడ్వాన్స్‌డ్ కెమిస్ట్రీ సెల్ (ACC) బ్యాటరీ స్టోరేజ్" PLI పథకం యొక్క ప్రస్తుత స్థితిగతులపై ఫిబ్రవరి 10, 2026న కీలక వివరాలు వెల్లడించారు. ఇది భారతదేశాన్ని ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు మరియు పునరుత్పాదక ఇంధన రంగంలో స్వయంసమృద్ధిగా మార్చడానికి ఉద్దేశించిన వ్యూహాత్మక పథకం.

• మొత్తం కేటాయింపులు: ₹18,100 కోట్లు.
• లక్ష్యం: 50 GWh (గిగావాట్ అవర్) బ్యాటరీ తయారీ సామర్థ్యాన్ని నిర్మించడం.
• ప్రస్తుత స్థితి: ఇప్పటివరకు రెండు రౌండ్లలో 40 GWh సామర్థ్యాన్ని 4 లబ్ధిదారు సంస్థలకు కేటాయించారు.
• పెట్టుబడి & ఉపాధి: ఇప్పటివరకు సుమారు ₹3,237 కోట్ల పెట్టుబడి రాగా, 1,118 మందికి ప్రత్యక్ష ఉపాధి లభించింది.

గమనిక: ఓలా సెల్ టెక్నాలజీస్ ఇప్పటికే 1GWh సామర్థ్యంతో గిగా-స్కేల్ ప్లాంట్‌ను స్థాపించి, పైలట్ ఉత్పత్తిని ప్రారంభించింది.

• భారతదేశంలో తొలిసారిగా చేపడుతున్న ఈ భారీ ప్రాజెక్టులో కంపెనీలు కొన్ని కీలక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్నాయి:
  • సాంకేతికత లభ్యత: ఆధునిక బ్యాటరీ తయారీ సాంకేతికత ఇంకా అభివృద్ధి దశలోనే ఉండటం.
  • నైపుణ్యం కలిగిన మానవ వనరులు: ఈ రంగంలో ప్రత్యేక శిక్షణ పొందిన నిపుణుల కొరత.
  • దిగుమతులపై ఆధారపడటం: కీలకమైన యంత్రాలు మరియు పరికరాల కోసం విదేశాలపై ఆధారపడటం.
  • సప్లై చైన్ సమస్యలు: బ్యాటరీ తయారీకి అవసరమైన ముడి పదార్థాలు (Upstream components) దేశీయంగా లభించకపోవడం.

• • ఇవి కొత్త తరం బ్యాటరీలు, ఇవి విద్యుత్ శక్తిని రసాయన శక్తిగా నిల్వ చేస్తాయి. వీటిని తిరిగి విద్యుత్ శక్తిగా మార్చుకోవచ్చు. ఇవి ప్రధానంగా ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు (EVలు), సోలార్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ మరియు వినియోగదారు ఎలక్ట్రానిక్స్‌లో వాడతారు.
• • బ్యాటరీ సెల్స్ తయారీలో లిథియం, కోబాల్ట్, నికెల్ మరియు గ్రాఫైట్ కీలకమైనవి.
  • లిథియం నిల్వలు: భారతదేశంలో జమ్మూ & కాశ్మీర్‌లోని రియాసి (Reasi) జిల్లాలో మరియు రాజస్థాన్‌లోని దేగానాలో భారీ లిథియం నిల్వలు కనుగొనబడ్డాయి.
• 
  
  • భారీ స్థాయిలో (Gigawatt-hours లో) బ్యాటరీలను ఉత్పత్తి చేసే కర్మాగారాలను గిగా ఫ్యాక్టరీలని పిలుస్తారు. టెస్లా కంపెనీ ఈ పదాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది.

కేంద్ర జౌళి శాఖ (Ministry of Textiles) అమలు చేస్తున్న టెక్స్‌టైల్స్ రంగానికి సంబంధించిన ప్రొడక్షన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్ (PLI) పథకం గడువును పెంచుతూ ప్రభుత్వం తీసుకున్న కీలక నిర్ణయాలు మరియు పథకంలో చేసిన సవరణల గురించిణ సమాచారాన్ని ఫిబ్రవరి 10, 2026న లోక్‌సభలో అందించారు.

• భారతదేశంలో మ్యాన్-మేడ్ ఫైబర్ (MMF) దుస్తులు, ఫ్యాబ్రిక్స్ మరియు టెక్నికల్ టెక్స్‌టైల్స్ తయారీని ప్రోత్సహించడానికి ఈ పథకం ఉద్దేశించబడింది. సూక్ష్మ, చిన్న మరియు మధ్యతరహా పరిశ్రమల (MSMEs) భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడానికి 2025 అక్టోబర్ 9న ఈ పథకానికి కొన్ని ముఖ్యమైన సవరణలు చేశారు:
  • పెట్టుబడి పరిమితి తగ్గింపు: కనీస పెట్టుబడి పరిమితిని 50% తగ్గించారు, తద్వారా చిన్న సంస్థలు కూడా అర్హత పొందుతాయి.
  • టర్నోవర్ నిబంధనల సడలింపు: ప్రతి ఏటా ఉండాల్సిన అదనపు టర్నోవర్ (Incremental Turnover) ప్రమాణాన్ని 25% నుండి 10%కి తగ్గించారు.
  • ఉత్పత్తుల పెంపు: నోటిఫైడ్ ఉత్పత్తుల జాబితాలో మరో 17 కొత్త MMF ఉత్పత్తులను చేర్చారు.
  • కంపెనీ ఏర్పాటు నిబంధన: ఈ పథకం కింద ప్రయోజనం పొందడానికి కొత్త కంపెనీని మాత్రమే స్థాపించాలనే నిబంధనను సడలించారు.
  • గడువు పొడిగింపు: అప్లికేషన్ పోర్టల్ 01.08.2025 నుండి తిరిగి ప్రారంభించబడింది మరియు కొత్త దరఖాస్తుల స్వీకరణకు తుది గడువును 31 మార్చి 2026 వరకు పొడిగించారు.

• • కొత్త ప్రతిపాదనలు: ఇప్పటివరకు 84 కొత్త ప్రతిపాదనలు అందాయి.
  • పెట్టుబడి అంచనా: దాదాపు ₹10,789 కోట్ల పెట్టుబడులు వచ్చే అవకాశం ఉంది.
  • ఉపాధి: సుమారు 86,740 కొత్త ఉద్యోగాల సృష్టి జరుగుతుందని అంచనా.
  • ప్రాంతీయ విస్తరణ: ప్రస్తుతం 91 ఎంపిక చేసిన కంపెనీలు 17 రాష్ట్రాలు మరియు 1 కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో 113 తయారీ యూనిట్లను ఏర్పాటు చేస్తున్నాయి.

• ఈ పథకం అమలును ప్రభుత్వం అత్యంత పారదర్శకంగా పర్యవేక్షిస్తోంది:
  • పర్యవేక్షక సంస్థలు: జౌళి మంత్రిత్వ శాఖ, DPIIT మరియు కార్యదర్శుల సాధికార సమూహం (EGoS) క్రమం తప్పకుండా సమీక్షిస్తాయి.
  • ప్రాజెక్ట్ మేనేజ్‌మెంట్ ఏజెన్సీ (PMA): గ్రౌండ్ లెవల్ వెరిఫికేషన్ కోసం ప్రత్యేక ఏజెన్సీని ఏర్పాటు చేశారు.
  • NITI Aayog: నీతి ఆయోగ్ యొక్క 'అవుట్‌పుట్-అవుట్‌కమ్ మానిటరింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్'తో దీనిని అనుసంధానించారు.

• • MMF: పాలిస్టర్, నైలాన్, విస్కోస్ వంటి కృత్రిమ దారాలు. ప్రపంచ మార్కెట్‌లో వీటి వాటా 70% కంటే ఎక్కువ.
  • టెక్నికల్ టెక్స్‌టైల్స్: వీటిని అలంకరణ కోసం కాకుండా నిర్దిష్ట విధుల కోసం ఉపయోగిస్తారు (ఉదా: మెడికల్ మాస్క్‌లు, బుల్లెట్ ప్రూఫ్ జాకెట్లు, గ్రీన్ హౌస్ నెట్లు).
• 
  
  • మెగా ఇంటిగ్రేటెడ్ టెక్స్‌టైల్ రీజియన్ అండ్ అపారెల్ (MITRA) పార్కుల ఏర్పాటు ద్వారా టెక్స్‌టైల్ రంగాన్ని గ్లోబల్ హబ్‌గా మార్చడం. దేశవ్యాప్తంగా 7 పార్కులను మంజూరు చేశారు.
• • భారతీయ పత్తికి అంతర్జాతీయ మార్కెట్‌లో గుర్తింపు తేవడానికి ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన బ్రాండ్ పేరు.

భారత ప్రభుత్వం "వికసిత్ భారత్ 2047" లక్ష్యంలో భాగంగా ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI)ను సామాన్యులకు సైతం అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి (Democratisation) చేపట్టిన సమగ్ర ప్రణాళికలు మరియు 2026 నాటి తాజా గణాంకాల వివరాలు.

• ఏఐ ప్రజాస్వామ్యీకరణ అంటే కేవలం సాంకేతికతను అందించడం మాత్రమే కాదు, దాని నిర్మాణానికి అవసరమైన కంప్యూటింగ్ పవర్, డేటా మరియు మోడల్స్‌ను అందరికీ సరసమైన ధరకే అందుబాటులోకి తేవడం.
• • దేశంలో 38,000 పైగా హై-ఎండ్ GPUలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. వీటి ధర గంటకు కేవలం ₹65, ఇది ప్రపంచ సగటు ధరలో మూడో వంతు మాత్రమే.
  • 5G విస్తరణ: భారతదేశంలోని 99.9% జిల్లాల్లో 5G సేవలు అందుబాటులో ఉన్నాయి, ఇది ఏఐ అప్లికేషన్ల వేగవంతమైన విస్తరణకు దోహదపడుతోంది.
  • AIKosh (ఏఐ కోష్): ఇది జాతీయ స్థాయి డేటాసెట్ మరియు మోడల్ రిపోజిటరీ. ఇందులో 7,500 కంటే ఎక్కువ డేటాసెట్లు మరియు 273 ఏఐ మోడల్స్ అందుబాటులో ఉన్నాయి.
• 
  
  • మార్చి 2024లో ₹10,371.92 కోట్ల బడ్జెట్‌తో ప్రారంభమైన ఈ మిషన్ కింద సర్వం ఏఐ (Sarvam AI), భారత్ జన్ (BharatGen) వంటి స్వదేశీ స్టార్టప్‌లను ప్రోత్సహిస్తున్నారు.
• 
  
  • వ్యవసాయం: 'కిసాన్ ఇ మిత్ర' (Kisan e Mitra) ద్వారా పథకాల సమాచారం, 'నేషనల్ పెస్ట్ సర్వైలెన్స్' ద్వారా చీడపీడల గుర్తింపు.
  • వాతావరణం: IMD ద్వారా 'మౌసమ్ జీపీటీ' (MausamGPT) అభివృద్ధి.
  • ఆరోగ్యం: టెలిమెడిసిన్ మరియు వ్యాధుల ముందస్తు గుర్తింపు.

• సాంకేతికతతో పాటు మానవ వనరుల అభివృద్ధికి ప్రభుత్వం ప్రాధాన్యత ఇస్తోంది:
  • SOAR (Skilling for AI Readiness): 6 నుండి 12వ తరగతి విద్యార్థులు మరియు ఉపాధ్యాయుల కోసం ప్రత్యేక మాడ్యూల్స్.
  • YUVAi: పాఠశాల విద్యార్థులకు ఏఐ మరియు సామాజిక నైపుణ్యాలను నేర్పించే కార్యక్రమం.
  • ఫెలోషిప్‌లు: 500 మంది పీహెచ్‌డీ స్కాలర్లు, 5000 మంది పీజీ విద్యార్థులకు ఇండియా ఏఐ మిషన్ కింద మద్దతు.
  • SabhaSaar: గ్రామసభల చర్చలను ఆటోమేటిక్‌గా సారాంశం చేసే ఏఐ సాధనం. దీనిని ఇప్పటికే 1.15 లక్షల పంచాయతీలు వాడుతున్నాయి.

• MeghRaj (మేఘరాజ్): ప్రభుత్వ ఏఐ అవసరాల కోసం ఏర్పాటు చేసిన 'గవర్నమెంట్ క్లౌడ్'.
• DPDP Act 2023: పౌరుల వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ కోసం డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టం.
• India Semiconductor Mission 2.0: చిప్ తయారీ మరియు పరిశోధనల కోసం ₹1,000 కోట్ల ప్రాథమిక కేటాయింపులు.

• • భారతదేశంలోని శక్తివంతమైన సూపర్ కంప్యూటర్లు: PARAM Siddhi-AI మరియు AIRAWAT.
  • National Supercomputing Mission (NSM): దీని ద్వారా 40 పెటాఫ్లాప్స్ సామర్థ్యాన్ని ఐఐటీలలో నెలకొల్పారు.
• • భారతదేశం 2030 నాటికి $110 బిలియన్ల చిప్ మార్కెట్‌ను లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
  • గుజరాత్, అస్సాం వంటి రాష్ట్రాల్లో సెమీకండక్టర్ ప్లాంట్లు ఏర్పాటవుతున్నాయి.
• • Global Partnership on Artificial Intelligence (GPAI): భారతదేశం ఇందులో వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం మరియు చురుకైన పాత్ర పోషిస్తోంది.

ఫ్రాన్స్ నుండి SCALP క్రూయిజ్ మిస్సైళ్లను కొనుగోలు చేసే ప్రక్రియలో భారత్ కీలక అడుగులు వేస్తోంది.

• గతేడాది పాకిస్థాన్‌లోని ఉగ్రవాద స్థావరాలపై నిర్వహించిన 'ఆపరేషన్ సిందూర్' (Operation Sindoor) లో భారత వాయుసేన (IAF) ఈ మిస్సైళ్లను అత్యంత ఖచ్చితత్వంతో ఉపయోగించింది. ఈ విజయవంతమైన ప్రదర్శన తర్వాత, ఫ్రాన్స్ నుండి మరిన్ని SCALP మిస్సైళ్లను సేకరించడానికి భారత్ చర్చలు జరుపుతోంది.

• రకం: ఇది సుదూర లక్ష్యాలను ఛేదించగల, గాలి నుండి ప్రయోగించే (Air-launched) క్రూయిజ్ మిస్సైల్.
• మరో పేరు: దీనిని బ్రిటన్ లో 'స్టార్మ్ షాడో' (Storm Shadow) అని కూడా పిలుస్తారు.
• తయారీ: దీనిని ఫ్రాన్స్ మరియు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేశాయి.
• వినియోగం: ప్రస్తుతం ఇది నాటో (NATO) మరియు మిత్రదేశాల వాయుసేనలలో సేవలు అందిస్తోంది.
• 
  
  • బరువు & పొడవు: దీని ప్రయోగ బరువు సుమారు 1,300 కేజీలు మరియు పొడవు 5.10 మీటర్లు ఉంటుంది.
  • సామర్థ్యం: ఇది టర్బోజెట్ ఇంజిన్‌తో పనిచేస్తుంది మరియు దీని పరిధి (Range) 250 కి.మీ. పైగా ఉంటుంది.
  • వార్‌హెడ్ (Warhead): ఇందులో 'టాండమ్ వార్‌హెడ్' అమరిక ఉంటుంది.
  • మొదటి ఛార్జ్ లక్ష్యాన్ని లోపలికి చొచ్చుకుపోయేలా చేస్తుంది.
  • రెండవ ఛార్జ్ లోపల భారీ పేలుడును కలిగించి గరిష్ట నష్టాన్ని కలిగిస్తుంది.
  • సాంకేతికత (Navigation): ఇందులో INS (Inertial Navigation System), GPS మరియు టెర్రైన్ రిఫరెన్సింగ్ వ్యవస్థలు ఉన్నాయి.
  • ఇది భూమికి అతి తక్కువ ఎత్తులో ప్రయాణించడం వల్ల శత్రువుల రాడార్లకు దొరకదు (Stealth Design).
  • ఖచ్చితత్వం (Precision): లక్ష్యాన్ని చేరుకునే సమయంలో, దీనిలోని 'ఇన్‌ఫ్రారెడ్ సీకర్' (Infrared Seeker) స్టోర్ చేయబడిన చిత్రంతో లక్ష్యాన్ని పోల్చి చూసుకుని అత్యంత ఖచ్చితత్వంతో దాడి చేస్తుంది.
  • వినియోగం: ఇది రాత్రిపూట మరియు అన్ని రకాల వాతావరణ పరిస్థితుల్లో పనిచేస్తుంది. భూగర్భంలోని బంకర్లు మరియు మందుగుండు సామాగ్రి గిడ్డంగులను ధ్వంసం చేయడానికి ఇది అత్యంత శక్తివంతమైనది.

• రాఫెల్ అనుసంధానం: భారతదేశంలో ఈ SCALP మిస్సైళ్లను ప్రధానంగా రాఫెల్ (Rafale) యుద్ధ విమానాల నుండి ప్రయోగిస్తారు.
• 
  
  • క్రూయిజ్ మిస్సైల్: ఇది భూమికి సమాంతరంగా, తక్కువ ఎత్తులో ప్రయాణిస్తుంది (ఉదా: బ్రహ్మోస్, SCALP).
  • బాలిస్టిక్ మిస్సైల్: ఇది ఆకాశంలోకి విల్లు ఆకారంలో ప్రయాణించి లక్ష్యాన్ని చేరుకుంటుంది (ఉదా: అగ్ని మిస్సైళ్లు).
  • ఆపరేషన్ సిందూర్: ఇది 2025లో భారత వాయుసేన సరిహద్దు ఆవల ఉన్న ఉగ్రవాద మౌలిక సదుపాయాలపై జరిపిన మెరుపు దాడి.

దక్షిణ చైనా సముద్రంలో ఉన్న "డ్రాగన్ హోల్" (Dragon Hole) లేదా సాన్షా యోంగ్లే బ్లూ హోల్ (Sansha Yongle Blue Hole) గురించి శాస్త్రవేత్తలు ఇటీవల ఆసక్తికరమైన అంశాలను వెల్లడించారు.

• ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత లోతైన నీటి అడుగున ఉన్న సింక్‌హోల్ (Marine Sinkhole). దీనిని స్థానిక మత్స్యకారులు దక్షిణ చైనా సముద్రపు "కన్ను" (Eye of the South China Sea) అని పిలుస్తారు.
  • ప్రాంతం: దక్షిణ చైనా సముద్రంలోని డిస్కవరీ రీఫ్ (Discovery Reef) కు సుమారు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.
  • లోతు: ఇది సుమారు 301.19 మీటర్ల లోతు ఉంటుంది. దీనికంటే ముందు బహామాస్‌లోని 'డీన్స్ బ్లూ హోల్' (202 మీటర్లు) అత్యంత లోతైనదిగా ఉండేది. డ్రాగన్ హోల్ దానికంటే 100 మీటర్లు ఎక్కువ లోతు కలిగినది.
  • నిర్మాణం: దీని ఉపరితల వ్యాసం 130 మీటర్లు కాగా, అడుగు భాగంలో 36 మీటర్ల వ్యాసం కలిగి ఉంటుంది.

• బ్లూ హోల్స్ అనేవి నిటారుగా ఉండే అగాధాలు. ఇవి సాధారణంగా సున్నపురాయి (Limestone) ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఏర్పడతాయి.
• మంచు యుగంలో సముద్ర మట్టాలు తక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఇవి గుహలుగా ఏర్పడి, ఆ తర్వాత సముద్ర మట్టం పెరగడంతో నీటితో నిండిపోయాయి.
• చుట్టుపక్కల ఉన్న నీటి కంటే ఇక్కడ లోతు ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల ముదురు నీలం రంగులో కనిపిస్తాయి, అందుకే వీటిని 'బ్లూ హోల్స్' అంటారు.

• డ్రాగన్ హోల్‌లో నీటి ప్రవాహం లేదా సముద్రంతో నీటి మార్పిడి ఉండదు. దీనివల్ల ఇక్కడ ఒక విలక్షణమైన పర్యావరణం ఏర్పడింది:
  • ఎగువ భాగం: నీటి పైభాగంలో తగినంత ఆక్సిజన్ మరియు పోషకాలు ఉంటాయి. ఇక్కడ సుమారు 20 రకాల సముద్ర జాతులు జీవిస్తున్నాయి.
  • దిగువ భాగం: సుమారు 100 మీటర్ల లోతు తర్వాత నీరు నిశ్చలంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఆక్సిజన్ అస్సలు ఉండదు (దీనిని అనాక్సిక్ - Anoxic అంటారు). ఆక్సిజన్ లేకపోవడం వల్ల ఇక్కడ సాధారణ జీవులు మనుగడ సాగించలేవు, కానీ భారీ స్థాయిలో బ్యాక్టీరియా కాలనీలు ఉంటాయి.

• భౌగోళిక రాజకీయ ప్రాముఖ్యత: ఈ బ్లూ హోల్ వివాదాస్పదమైన దక్షిణ చైనా సముద్రంలో ఉండటం వల్ల చైనా తన సార్వభౌమత్వాన్ని చాటుకోవడానికి దీనిని ఒక సాధనంగా ఉపయోగిస్తోంది.
• అనాక్సిక్ కండిషన్స్: ఆక్సిజన్ లేని సముద్ర ప్రాంతాలను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా శాస్త్రవేత్తలు ప్రాచీన సముద్ర పరిస్థితులను అర్థం చేసుకుంటారు.

• గ్రేట్ బ్లూ హోల్ (బెలిజ్)
• డీన్స్ బ్లూ హోల్ (బహామాస్)
• తామ్ జా బ్లూ హోల్ (మెక్సికో)

కేంద్ర నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు వ్యవస్థాపకత మంత్రిత్వ శాఖ (MSDE) యువతులలో వ్యాపార నైపుణ్యాలను పెంపొందించడానికి ప్రవేశపెట్టిన "స్వావలంబిని పథకం" (Swavalambini Scheme) గురించి లోక్‌సభలో ఇటీవల కీలక వివరాలను వెల్లడించారు.

• ఇది ఉన్నత విద్యాసంస్థల్లో (HEIs) చదువుకుంటున్న యువతులను "ఉద్యోగ అన్వేషకులు" నుండి "ఉద్యోగ సృష్టికర్తలుగా" మార్చడానికి ఉద్దేశించిన ఒక మహిళా వ్యవస్థాపక కార్యక్రమం.
  • లక్ష్యం: యువతులకు సొంతంగా వ్యాపారాలను ప్రారంభించడానికి అవసరమైన నైపుణ్యాలు, ఆత్మవిశ్వాసం మరియు మద్దతును అందించడం.
  • నిర్వహణ: దీనిని NITI Aayog యొక్క 'ఉమెన్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ ప్లాట్‌ఫారమ్' (WEP) భాగస్వామ్యంతో కేంద్ర నైపుణ్యాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తోంది.

• నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ అండ్ స్మాల్ బిజినెస్ డెవలప్‌మెంట్ (NIESBUD), నోయిడా.
• ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ (IIE), గౌహతి.
• పథకం నిర్మాణం మరియు దశలు (Programme Structure)

• లక్షిత సమూహం: ఉన్నత విద్యాసంస్థలు మరియు విశ్వవిద్యాలయాల నుండి 1,200 మంది మహిళా విద్యార్థులు.
• వ్యవస్థాపకత అవగాహన కార్యక్రమం (EAP): మొదట 1,200 మంది విద్యార్థులకు వ్యాపారం పట్ల ప్రాథమిక అవగాహన కల్పిస్తారు.
• వ్యవస్థాపకత అభివృద్ధి కార్యక్రమం (EDP): EAP పూర్తి చేసిన వారిలో అత్యుత్తమ ప్రతిభ కనబరిచిన 600 మందిని ఎంపిక చేసి, వారికి ఫైనాన్స్, మార్కెటింగ్, చట్టపరమైన నిబంధనలు మరియు నెట్‌వర్కింగ్ వంటి అంశాలపై లోతైన శిక్షణ ఇస్తారు.
• మెంటార్‌షిప్ (Mentorship): శిక్షణ తర్వాత 21 వారాల పాటు నిపుణుల ద్వారా సలహాలు మరియు సహాయం (Handholding support) అందిస్తారు. ఇది విద్యార్థుల ఆలోచనలను స్థిరమైన వ్యాపారాలుగా మార్చడానికి సహాయపడుతుంది.

• ఫ్యాకల్టీ డెవలప్‌మెంట్ (FDP): కేవలం విద్యార్థులకే కాకుండా, విద్యాసంస్థల్లోని అధ్యాపకులకు కూడా 5 రోజుల శిక్షణ ఇచ్చి, వారు విద్యార్థులకు మార్గదర్శకులుగా (Mentors) ఉండేలా తీర్చిదిద్దుతారు.
• NITI Aayog పాత్ర: నీతి ఆయోగ్ మెంటార్‌షిప్ ఇవ్వడమే కాకుండా, సీడ్ ఫండింగ్ (Seed Funding - వ్యాపారానికి ప్రారంభ పెట్టుబడి) సౌకర్యాన్ని కల్పిస్తుంది.
• Award To Reward (ATR): విజయవంతమైన మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలను గుర్తించి ఈ చొరవ కింద అవార్డులతో గౌరవిస్తారు.

• పైలట్ ప్రాజెక్ట్: ప్రస్తుతం ఇది అస్సాం, మేఘాలయ, మిజోరం, ఉత్తరప్రదేశ్ మరియు తెలంగాణ రాష్ట్రాల్లోని ఆరు విద్యాసంస్థల్లో పైలట్ ప్రాజెక్ట్‌గా అమలవుతోంది. (ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రస్తుతానికి ప్రతిపాదన లేదు).
• విధానపరమైన అనుసంధానం: ఇది నేషనల్ ఎడ్యుకేషన్ పాలసీ (NEP) 2020 లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది, ఇది నైపుణ్యం మరియు ఉపాధిపై దృష్టి పెడుతుంది.
• ముఖ్య గణాంకం: శిక్షణ పొందిన వారిలో కనీసం 10% మంది విజయవంతంగా సొంత వ్యాపారాలను ప్రారంభించాలని ఈ పథకం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

హిమాలయ పర్వత శ్రేణులకు పరిమితమయ్యే హిమాలయన్ గ్రిఫ్ఫన్ రాబందు (Himalayan Griffon Vulture) ఇటీవల మహారాష్ట్రలోని అమరావతి జిల్లాలో ఉన్న మెల్‌ఘాట్ (Melghat) ప్రాంతంలో కనిపించడం పక్షుల ప్రేమికులను మరియు శాస్త్రవేత్తలను ఆశ్చర్యపరిచింది. సాధారణంగా ఈ పక్షులు ఇంత దక్షిణానికి రావు, కానీ అక్కడ ఇటీవల విడుదల చేసిన

• భారతదేశంలో కనిపించే తొమ్మిది రకాల రాబందు జాతులలో ఇది ఒకటి. దీనిని 'ఓల్డ్ వరల్డ్ వల్చర్' (Old World Vulture) రకానికి చెందినదిగా పరిగణిస్తారు.
  • శాస్త్రీయ నామం: Gyps himalayensis
  • నివాసం (Distribution): ఇవి ప్రధానంగా హిమాలయ పర్వతాలు, టిబెట్ ప్రాంతం మరియు మధ్య ఆసియా పర్వతాలలో కనిపిస్తాయి. సాధారణంగా ఇవి ఎత్తు తక్కువ ఉన్న ప్రాంతాలకు (Altitudinal migration) మాత్రమే వలస వెళ్తాయి, కానీ అరుదుగా ఉత్తర భారతదేశ మైదానాలకు వస్తాయి.

• శరీర ఆకృతి: ఇవి చాలా పెద్దవిగా, భారీగా ఉంటాయి. వీటి ముక్కు బలంగా ఉంటుంది, మెడ చుట్టూ వదులుగా ఉండే ఈకలు (Ruff) ఉంటాయి.
• పరిమాణం: ఇవి సుమారు 12 కేజీల వరకు బరువు పెరుగుతాయి. వీటి రెక్కల పొడవు (Wingspan) 270 నుండి 300 సెం.మీ. వరకు ఉంటుంది.
• ఎగిరే విధానం: వీటి భారీ బరువు కారణంగా, ఇవి రెక్కలను నిరంతరం ఆడిస్తూ ఎగరలేవు. అందుకే గాలిలోని వెచ్చని తరంగాల (Wind thermals) సహాయంతో ఆకాశంలో తేలుతూ (Soaring) ప్రయాణిస్తాయి.
• రంగు: చిన్న వయస్సులో ఇవి ముదురు గోధుమ రంగులో ఉంటాయి, తల మాత్రం తెలుపు రంగులో ఉంటుంది. పెద్దవి అయ్యాక శరీరం క్రీమ్ మరియు నలుపు రంగుల కలయికతో స్పష్టమైన తేడాతో కనిపిస్తుంది.
• సంతానోత్పత్తి: ఇవి ఏకపత్నీ వ్రతాన్ని (Monogamous) పాటిస్తాయి. ఏటా ఒకే గూడుకు లేదా విశ్రాంతి స్థలానికి తిరిగి వస్తాయి. కొండచరియల మీద 100 నుండి 200 మీటర్ల ఎత్తులో గూళ్లు కట్టుకుంటాయి.

1. IUCN రెడ్ లిస్ట్: దీనిని 'నియర్ థ్రెటెన్డ్' (Near Threatened) జాబితాలో చేర్చారు.
2. ముప్పు: భారతదేశంలో రాబందుల సంఖ్య తగ్గడానికి ప్రధాన కారణం పశువులకు వాడే డిక్లోఫెనాక్ (Diclofenac) అనే మందు. చనిపోయిన పశువుల కళేబరాలను రాబందులు తిన్నప్పుడు, ఈ మందు ప్రభావంతో వాటి మూత్రపిండాలు దెబ్బతిని చనిపోతున్నాయి.

• ఇది మహారాష్ట్రలోని అమరావతి జిల్లాలో ఉంది. ఇది తాపీ నదికి ఉపనదులైన పూర్ణ మరియు ఖాండూ నదుల పరివాహక ప్రాంతంలో ఉంది.
• వల్చర్ కన్జర్వేషన్: రాబందుల సంరక్షణ కోసం హర్యానాలోని పింజోర్‌లో 'జటాయు కన్జర్వేషన్ బ్రీడింగ్ సెంటర్' (JCBC) ను స్థాపించారు.
• పర్యావరణ ప్రాముఖ్యత: రాబందులను పర్యావరణంలోని "శుభ్రపరిచే కార్మికులు" (Scavengers) అని పిలుస్తారు, ఎందుకంటే ఇవి కళేబరాలను తిని వ్యాధులు వ్యాపించకుండా ఆపుతాయి.

గుజరాత్‌లోని ధోలావీరాలో జరిగిన చంద్రునిపై నివాసం (Lunar Habitat) వంటి వాతావరణాన్ని అనుకరించే ఒక వినూత్న ప్రయోగం ద్వారా ఆదిత్య పాండ్యా (Aditya Pandya) వార్తల్లో నిలిచారు. 17 ఏళ్ల వయసులోనే ఈ సాహసం చేసిన ఆయన, భారతదేశపు అతి పిన్న వయస్కుడైన (Youngest Male) అనలాగ్ వ్యోమగామిగా రికార్డు సృష్టించారు.

• గుజరాత్‌లోని కచ్ (Kutch) రీజియన్‌లోని ధోలావీరా తెల్లటి ఉప్పు మైదానాల్లో ఫిబ్రవరి 1 నుండి 8, 2026 వరకు జరిగిన ఒక ప్రత్యేక అంతరిక్ష అనుకరణ మిషన్ (Space Simulation Mission) లో ఆదిత్య పాల్గొన్నారు.
  • నిర్వహించిన సంస్థ: ఆకా స్పేస్ స్టూడియో (AAKA Space Studio). ఇది ఇస్రో (ISRO) చే గుర్తింపు పొందిన స్పేస్ ట్యూటర్.
  • మిషన్ ఉద్దేశ్యం: చంద్రునిపై లేదా ఇతర గ్రహాలపై వ్యోమగాములు ఒంటరిగా, పరిమిత వనరులతో ఎలా జీవిస్తారో భూమిపైనే అటువంటి పరిస్థితులను కల్పించి అధ్యయనం చేయడం.
  • ఆదిత్య పాత్ర: ఆయన కేవలం వ్యోమగామిగానే కాకుండా, ఈ మిషన్ కు అవసరమైన హార్డ్‌వేర్, IoT (Internet of Things) మరియు హ్యాబిటాట్ ఇంటెలిజెన్స్ సిస్టమ్స్‌కు లీడ్ (Lead) గా వ్యవహరించారు.

• అంతరిక్షంలో వ్యోమగాములు ఎదుర్కొనే భౌతిక, మానసిక మరియు సాంకేతిక సవాళ్లను భూమిపైనే ఉన్న కొన్ని ప్రత్యేక ప్రదేశాలలో (ఎడారులు, మంచు పర్వతాలు, గుహలు) కృత్రిమంగా సృష్టించి చేసే ప్రయోగాలను 'అనలాగ్ మిషన్లు' అంటారు.
  • ధోలావీరా ఎందుకు?: ఇక్కడి బంజరు భూమి మరియు ఒంటరి వాతావరణం చంద్రుని ఉపరితలం వలె ఉంటుంది.
  • ఏమి పరీక్షించారు?: ఏకాంతం (Isolation), పరిమిత ఆహారం/నీరు, కమ్యూనికేషన్ సమస్యలు మరియు వ్యోమగాముల మానసిక స్థితిని ఇక్కడ పరీక్షించారు.

• ఈ మిషన్‌లో ఆదిత్య ఒక వినూత్నమైన సాంకేతికతను రూపొందించారు:
  • డిజిటల్ ట్విన్: ఇది ఒక భౌతిక వస్తువుకు (ఇక్కడ నివాసం/హ్యాబిటాట్) సంబంధించిన వర్చువల్ మోడల్. నివాసం లోపల ఉన్న ఉష్ణోగ్రత, ఆక్సిజన్ స్థాయిలు మరియు వ్యోమగాముల ఆరోగ్యాన్ని ఇది రియల్ టైమ్‌లో పర్యవేక్షిస్తుంది.
  • బయోమెట్రిక్ మానిటరింగ్: వ్యోమగాముల శారీరక మార్పులను గుర్తించే సెన్సార్లను ఆదిత్య స్వయంగా రూపొందించారు.
  • 3D ప్రింటింగ్: నివాసానికి అవసరమైన అనేక భాగాలను 3D ప్రింటింగ్ టెక్నాలజీ ద్వారా తయారు చేశారు.
  • ధోలావీరా (Dholavira): ఇది గుజరాత్‌లో ఉన్న ఒక ప్రముఖ హరప్పా నాగరికత (Indus Valley Civilization) నగరం. ఇది యునెస్కో (UNESCO) ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది.
  • గగన్‌యాన్ (Gaganyaan): భారతదేశపు మొట్టమొదటి మానవ సహిత అంతరిక్ష యాత్ర. ఇలాంటి అనలాగ్ మిషన్లు గగన్‌యాన్ వంటి భవిష్యత్తు యాత్రలకు ఎంతో ఉపయోగపడతాయి.
  • ఇస్రో అనలాగ్ మిషన్లు: గతంలో ఇస్రో లడఖ్‌లోని లేహ్ ప్రాంతంలో కూడా ఇటువంటి అనలాగ్ మిషన్లను నిర్వహించింది.

ఆదిత్య పాండ్యా ప్రస్తుతం గాంధీనగర్‌లోని ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ రీసెర్చ్‌లో కంప్యూటర్ ఇంజనీరింగ్ చదువుతున్నారు. 17 ఏళ్ల వయసులోనే సాఫ్ట్‌వేర్ మరియు హార్డ్‌వేర్ రంగాల్లో ఆయన చూపిన ప్రతిభ భారతదేశ అంతరిక్ష పరిశోధన రంగంలో యువత పాత్రను చాటిచెబుతోంది.

లోక్‌సభ స్పీకర్ ఓం బిర్లాపై 2026 ఫిబ్రవరి 10న ప్రతిపక్షాలు అవిశ్వాస తీర్మానాన్ని (No-Confidence Motion) ప్రవేశపెట్టాయి. ఈ నేపథ్యంలో, భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం స్పీకర్‌ను తొలగించే ప్రక్రియ, దానికి సంబంధించిన నిబంధనలు మరియు చారిత్రక నేపథ్యం గురించి.

• భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 94(c) స్పీకర్ తొలగింపు ప్రక్రియను వివరిస్తుంది. స్పీకర్ నిష్పక్షపాతంగా వ్యవహరించాలని ఆశించినప్పటికీ, సభకు బాధ్యత వహించేలా రాజ్యాంగం ఈ నిబంధనను కల్పించింది.

• లోక్‌సభ సభ్యత్వం కోల్పోయినప్పుడు.
• తన రాజీనామా లేఖను డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు సమర్పించినప్పుడు.
• లోక్‌సభలో మెజారిటీ సభ్యుల ఆమోదంతో తీర్మానం ద్వారా తొలగించబడినప్పుడు.

• స్పీకర్‌ను తొలగించే ప్రక్రియ సాధారణ అవిశ్వాస తీర్మానం కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. దీని కోసం లోక్‌సభ నియమావళిలోని రూల్స్ 200 నుండి 203 వరకు అనుసరిస్తారు.
  • నోటీసు: తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టే ముందు కనీసం 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వడం తప్పనిసరి.
  • మద్దతు: సభలో ఈ తీర్మానాన్ని చర్చకు స్వీకరించాలంటే కనీసం 50 మంది సభ్యుల మద్దతు ఉండాలి.
  • మెజారిటీ: తీర్మానం నెగ్గాలంటే, అప్పటి సభలోని మొత్తం సభ్యులలో మెజారిటీ (Effective Majority) ఓట్లు అవసరం. అంటే, ఖాళీగా ఉన్న స్థానాలను మినహాయించి, మిగిలిన మొత్తం సభ్యులలో సగం కంటే ఎక్కువ మంది మద్దతు తెలపాలి.

• స్పీకర్‌ను తొలగించే తీర్మానం చర్చకు వచ్చినప్పుడు కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులు ఉంటాయి:
  • అధ్యక్షత వహించలేరు: తన తొలగింపు తీర్మానం చర్చలో ఉన్నప్పుడు స్పీకర్ సభకు అధ్యక్షత వహించకూడదు (కానీ సభలో హాజరై ఉండవచ్చు).
  • మాట్లాడే హక్కు: తనపై వచ్చిన ఆరోపణలపై వివరణ ఇచ్చుకోవడానికి, చర్చలో పాల్గొనడానికి స్పీకర్‌కు పూర్తి హక్కు ఉంటుంది.
  • ఓటు హక్కు: సాధారణంగా స్పీకర్ 'కాస్టింగ్ ఓటు' (సమాన ఓట్లు వచ్చినప్పుడు వేసే ఓటు) వేస్తారు. కానీ, తన తొలగింపు తీర్మానంపై ఆయన మొదటి దశలోనే ఓటు (Vote in the first instance) వేయవచ్చు. అయితే, ఓట్లు సమానమైనప్పుడు నిర్ణయాత్మక ఓటు వేసే అధికారం ఉండదు.

• భారత పార్లమెంటరీ చరిత్రలో ఇప్పటివరకు ముగ్గురు స్పీకర్లపై అవిశ్వాస తీర్మానాలు వచ్చాయి:
  • 1954: జి.వి. మావ్లాంకర్ (G.V. Mavalankar) - తొలి లోక్‌సభ స్పీకర్.
  • 1966: హుకామ్ సింగ్ (Hukam Singh).
  • 1987: బలరామ్ జాఖర్ (Balram Jakhar).

గమనిక: పైన పేర్కొన్న ఏ తీర్మానమూ విజయం సాధించలేదు. అంటే, భారత చరిత్రలో ఇప్పటివరకు ఏ లోక్‌సభ స్పీకర్ కూడా ఈ ప్రక్రియ ద్వారా తొలగించబడలేదు.

• తొలి స్పీకర్: గణేష్ వాసుదేవ్ మావ్లాంకర్.
• తొలి మహిళా స్పీకర్: మీరా కుమార్.
• నిర్ణయాధికారం: ఒక బిల్లు 'మనీ బిల్లు' (Money Bill) అవునా కాదా అని నిర్ణయించే తుది అధికారం స్పీకర్‌దే.
• ఉమ్మడి సమావేశం: లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభల ఉమ్మడి సమావేశానికి (Joint Sitting - ఆర్టికల్ 108) స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు.
• సభ రద్దు: లోక్‌సభ రద్దయినా, కొత్త సభ మొదటి సమావేశం జరిగే వరకు స్పీకర్ తన పదవిలో కొనసాగుతారు.
  

• జనగణమన, వందేమాతరానికి మధ్య తేడాలు మీకు తెలుసా..?

• ఏయే దేశాల్లో అవినీతి ఎక్కువగా ఉందో తెలుసా..?

• ఇక పై వందేమాతరం పాడాలంటే...ఈ రూల్స్ పాటించాల్సిందే!

• అన్ని పోటీ పరీక్షలకు కరెంట్ అఫైర్స్(10.02.2026) తెలుగులో..

• అన్ని పోటీ పరీక్షలకు కరెంట్ అఫైర్స్(09.02.2026) తెలుగులో.

• అన్ని పోటీ పరీక్షలకు కరెంట్ అఫైర్స్(07.02.2026) తెలుగులో..

• అన్ని పోటీ పరీక్షలకు కరెంట్ అఫైర్స్(05.02.2026) తెలుగులో..

☛Follow our YouTube Channel (Click Here)

☛ Follow our Facebook Page (Click Here)

☛ Follow our Instagram Page (Click Here)

☛ Join our WhatsApp Channel (Click Here)

☛ Join our Telegram Channel (Click Here