• జపాన్ లోని క్యూషు ద్వీపకల్పంలో ఉన్న సకురాజిమా అగ్నిపర్వతం మరోసారి లావాను చిమ్మింది. ప్రపంచంలోనే అత్యంత చురుకైన అగ్నిపర్వతాలలో ఒకటిగా దీనికి గుర్తింపు ఉంది.

• ఈ విస్ఫోటనం వల్ల ప్రాణనష్టం జరగకపోయినప్పటికీ, పరిసర ప్రాంతాల ప్రజలను అధికారులు అప్రమత్తం చేశారు.

• స్థానం: ఇది జపాన్‌లోని క్యూషు ద్వీపం దక్షిణ కొనన, కగోషిమా నగరం సమీపంలో ఉంది.
• రకం: ఇదొక స్ట్రాటోవోల్కనో (Stratovolcano). లావా మరియు బూడిద పొరల వల్ల ఇది ఏర్పడింది.
• ప్రత్యేకత: ఇది ఒక 'అండసిటిక్' (Andesitic) అగ్నిపర్వతం. అంటే ఇందులో వాయువుల సాంద్రత ఎక్కువగా ఉండి, లావా చాలా చిక్కగా (Viscous) ఉంటుంది.
• నిర్మాణం: ఇది ఉత్తర శిఖరం (కిటాడేక్) మరియు దక్షిణ శిఖరం (మినామిడేక్) అనే రెండు ప్రధాన శంకువుల ద్వారా ఏర్పడింది.
• చారిత్రక మార్పు: 1914 వరకు ఇది ఒక ద్వీపంలా ఉండేది. కానీ ఆ ఏడాది జరిగిన భారీ విస్ఫోటనం వల్ల విడుదలైన లావా, ఆ ద్వీపాన్ని తూర్పున ఉన్న ప్రధాన భూభాగంతో కలిపేసింది.

వీటినే 'కాంపోజిట్ వోల్కనోలు' అని కూడా పిలుస్తారు. భూమిపై ఉన్న మొత్తం అగ్నిపర్వతాలలో సుమారు 60% ఇవే ఉంటాయి.

• ఆకారం: ఇవి పొడవుగా, నిటారుగా మరియు శంకువు ఆకారంలో (Cone-shaped) ఉంటాయి. సాధారణ షీల్డ్ అగ్నిపర్వతాల కంటే ఇవి చాలా ఎత్తుగా ఉంటాయి.
• నిర్మాణం: లావా మరియు బూడిద ఒకదానిపై ఒకటి వరుస పొరలుగా (Successive layers) పేరుకుపోవడం వల్ల ఇవి ఏర్పడతాయి.
• విస్ఫోటన తీరు: వీటిలోని లావా చిక్కగా ఉండటం వల్ల లోపల వాయువులు బందీ అవుతాయి. ఇది విస్ఫోటనం సంభవించినప్పుడు భారీ పేలుళ్లకు దారితీస్తుంది.
• ఏర్పడే విధానం: ఇవి ప్రధానంగా టెక్టోనిక్ ప్లేట్ల సరిహద్దుల వద్ద ఏర్పడతాయి. సముద్రపు పలకలు (Oceanic plates) భూ పలకల (Continental plates) కిందకు వెళ్లినప్పుడు (Subduction), ఏర్పడే వేడి వల్ల లావా ఉద్భవించి పైకి తన్నుకు వస్తుంది.

• వార్త: సకురాజిమా అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం.
• దేశం: జపాన్ (క్యూషు ద్వీపం).
• అగ్నిపర్వత రకం: స్ట్రాటోవోల్కనో / కాంపోజిట్ వోల్కనో.
• స్థానం: ఐరా కాల్డెరా (Aira caldera) దక్షిణ అంచున.
• ముఖ్య లక్షణం: లావా పొరలు మరియు బూడిదతో ఏర్పడిన ఎత్తైన శంకువు ఆకారం.

• సూడాన్ దేశంలో గత కొంతకాలంగా సాగుతున్న అంతర్గత పోరాటం పెను సంక్షోభానికి దారితీసింది. దేశవ్యాప్తంగా అరాచక శక్తులు రెచ్చిపోతుండటంతో మహిళలు, చిన్నారులకు రక్షణ లేకుండా పోయిందని ఐక్యరాజ్యసమితి ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది.
• యుద్ధం కారణంగా సాధారణ పౌరులు ఎదుర్కొంటున్న ఇబ్బందులపై అంతర్జాతీయ సమాజం దృష్టి సారించాల్సిన అవసరం ఉందని ఈ నివేదిక స్పష్టం చేసింది.

• స్థానం: ఇది ఈశాన్య ఆఫ్రికా ఖండంలో ఉన్న ఒక కీలక దేశం.
• సరిహద్దు దేశాలు: దీనికి దక్షిణ సూడాన్, ఇథియోపియా, ఎరిట్రియా, ఈజిప్ట్, లిబియా, చాద్ మరియు సెంట్రల్ ఆఫ్రికన్ రిపబ్లిక్ దేశాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి.
• సముద్ర తీరం: సూడాన్ తూర్పున ఎర్ర సముద్రం (Red Sea) తో తీర ప్రాంతాన్ని పంచుకుంటోంది.
• రాజధాని: ఖార్తూమ్ (Khartoum).

• నైలు నది వ్యవస్థ: సూడాన్ భౌగోళిక వ్యవస్థలో నైలు నది అత్యంత ముఖ్యమైనది. ఈ నది దేశం గుండా దక్షిణం నుండి ఉత్తరానికి ప్రవహిస్తూ భూములను సారవంతం చేస్తుంది.
• భూభాగం: దేశం ప్రధానంగా విశాలమైన మైదానాలు మరియు పీఠభూములతో కూడి ఉంటుంది.
• శీతోష్ణస్థితి: ఉత్తర భాగంలో ఎడారి వాతావరణం ఉండి వర్షపాతం చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. దక్షిణ దిశగా వెళ్లేకొద్దీ ఇది సెమీ-అరిడ్ మరియు ట్రాపికల్ సవన్నాగా మారుతుంది.
• అత్యున్నత శిఖరం: 'జబల్ మర్రా' (Jabal Marrah) సూడాన్‌లోనే ఎత్తైన ప్రాంతం.

• సూడాన్ పెట్రోలియం నిల్వలకు ప్రసిద్ధి. వీటితో పాటు స్వల్ప మొత్తంలో ఇనుము, రాగి, క్రోమియం, జింక్, టంగ్స్టన్, వెండి మరియు బంగారం వంటి ఖనిజ నిల్వలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. జలవిద్యుత్ (Hydropower) కూడా ఇక్కడ ప్రధాన శక్తి వనరుగా ఉంది.

• వార్త: సూడాన్ అంతర్యుద్ధంలో మహిళలపై పెరిగిన హింస (UN నివేదిక).
• రాజధాని: ఖార్తూమ్.
• ముఖ్యమైన నది: నైలు నది.
• తీరం: ఎర్ర సముద్రం.
• ముఖ్య వనరులు: పెట్రోలియం, బంగారం.

• దేశంలోని విశ్వవిద్యాలయాలు, పరిశోధనా సంస్థల్లో ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించేందుకు ఏర్పాటు చేసిన అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF), ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) ఆధారంగా పనిచేసే SARAL AI ప్లాట్‌ఫారమ్‌ను సిద్ధం చేస్తోంది. ఈ వేదిక ద్వారా శాస్త్రీయ పరిశోధనల వివరాలను సామాన్య ప్రజలకు అర్థమయ్యేలా సరళమైన భాషలోకి మార్చి అందించనున్నారు.

• ఇది ఒక AI ఆధారిత ప్లాట్‌ఫారమ్. దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.,
• సరళీకరణ: అత్యంత క్లిష్టమైన సాంకేతిక మరియు పరిశోధన అంశాలను సులభమైన భాషలోకి మారుస్తుంది.
• బహుభాషా సౌలభ్యం: 18 భారతీయ భాషల్లో పాడ్‌కాస్ట్‌లు, చిన్న వీడియోల రూపంలో సోషల్ మీడియా కంటెంట్‌ను రూపొందిస్తుంది.
• వ్యాప్తి: దీనివల్ల దేశవ్యాప్తంగా శాస్త్రీయ విజ్ఞానం విస్తృతంగా ప్రచారమవుతుంది మరియు ప్రజల్లో సైన్స్ పట్ల అవగాహన పెరుగుతుంది.

• స్థాపన: ANRF చట్టం-2023 ద్వారా దీనిని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది కేంద్ర శాస్త్ర సాంకేతిక శాఖ (DST) పరిధిలో పనిచేస్తుంది.
• విలీనం: గతంలో ఉన్న 'సైన్స్ అండ్ ఇంజనీరింగ్ రీసెర్చ్ బోర్డ్' (SERB) ఇప్పుడు ANRFలో విలీనమైంది.
• ముఖ్య లక్ష్యం: భారతదేశంలోని విశ్వవిద్యాలయాలు, కళాశాలలు మరియు పరిశోధనా ల్యాబ్‌లలో పరిశోధన మరియు ఆవిష్కరణల (R&D) సంస్కృతిని పెంపొందించడం.
• వ్యూహాత్మక సంస్థ: జాతీయ విద్యా విధానం (NEP) సిఫార్సుల మేరకు దేశంలో శాస్త్రీయ పరిశోధనలకు అత్యున్నత స్థాయి వ్యూహాత్మక దిశానిర్దేశం చేసే సంస్థగా ఇది వ్యవహరిస్తుంది.

• ANRF ద్వారా 2023-28 కాలానికి సుమారు ₹50,000 కోట్లను సమీకరించాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇందుకోసం ANRF ఫండ్, ఇన్నోవేషన్ ఫండ్ మరియు ఇతర ప్రత్యేక నిధుల ద్వారా వనరులను సమకూరుస్తారు. ఈ సంస్థ పరిశ్రమలు, విద్యా సంస్థలు మరియు ప్రభుత్వ విభాగాల మధ్య సమన్వయకర్తగా పనిచేస్తుంది.

• ప్లాట్‌ఫారమ్ పేరు: SARAL AI.
• అభివృద్ధి చేస్తున్న సంస్థ: ANRF (అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్).
• ప్రత్యేకత: 18 భారతీయ భాషల్లో శాస్త్రీయ సమాచారం.
• లక్ష్యం: ₹50,000 కోట్ల నిధుల సమీకరణ (2023-28).
• మంత్రిత్వ శాఖ: సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (DST).

• తెలంగాణలోని ప్రసిద్ధ ఏటూరునాగారం వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం (Eturnagaram Wildlife Sanctuary) లో ఇటీవల భారీ స్థాయిలో అడవి మంటలు చెలరేగాయి. వేసవి తీవ్రత కారణంగా ఎండిన ఆకులు, చెట్లు మంటలకు ఆహుతయ్యాయి. ఈ ఘటనపై అటవీ శాఖ అధికారులు అప్రమత్తమై మంటలను అదుపు చేసేందుకు చర్యలు చేపట్టారు.

• స్థానం: ఇది తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర మరియు ఛత్తీస్‌గఢ్ సరిహద్దుల సమీపంలో (తెలంగాణలోని ములుగు జిల్లాలో) విస్తరించి ఉంది.
• స్థాపన: ఈ అభయారణ్యం 1952లో ఏర్పాటు చేయబడింది. ఇది రాష్ట్రంలోని అత్యంత పురాతన అభయారణ్యాలలో ఒకటి.
• జలవనరులు: ఈ అభయారణ్యం గుండా 'దయ్యం వాగు' (Dayyam Vagu) ప్రవహిస్తుంది. ఈ వాగు అభయారణ్యాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజిస్తుంది.
• భూభాగం: ఇక్కడి భూభాగం పడమర నుండి తూర్పుకు వెళ్లేకొద్దీ ఎగుడుదిగుడుగా (Undulating), నిటారైన వాలుల నుండి సాధారణ వాలుల వరకు ఉంటుంది.

• ప్రసిద్ధ సమ్మక్క-సారలమ్మ ఆలయం (మేడారం) ఈ అభయారణ్యం లోపలే ఉండటం దీని ప్రత్యేకత. ప్రతి రెండేళ్లకు ఒకసారి జరిగే మేడారం జాతరకు ఈ అడవి గుండానే లక్షలాది మంది భక్తులు తరలివస్తారు.

• వృక్షజాలం (Flora): ఇది ట్రాపికల్ డ్రై డెసిడ్యూస్ (ఉష్ణమండల పొడి ఆకురాల్చే అడవులు) రకానికి చెందినది. ఇక్కడ టేకు, వెదురుతో పాటు మధూక (ఇప్ప), టెర్మినాలియా వంటి చెట్లు దట్టంగా పెరుగుతాయి.
• జంతుజాలం (Fauna): పులి, చిరుతపులి, తోడేలు, అడవి కుక్కలు, ఎలుగుబంటి, నీలగాయ్, సాంబార్, చుక్కల జింక, నాలుగు కొమ్ముల యాంటిలోప్ (Chousingha), కృష్ణ జింక (Black Buck), గౌర్ (అడవి దున్న) మరియు జెయింట్ స్క్విరిల్స్ వంటి అరుదైన జీవులకు ఇది ఆవాసం.

• వార్త: ఏటూరునాగారం అభయారణ్యంలో భారీ అడవి మంటలు (Forest Fire).
• జిల్లా: ములుగు, తెలంగాణ.
• ముఖ్యమైన వాగు: దయ్యం వాగు.
• అటవీ రకం: ఉష్ణమండల పొడి ఆకురాల్చే అడవులు.
• ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రం: మేడారం సమ్మక్క-సారలమ్మ ఆలయం.

• మానవ శరీరంలోని జన్యువుల పనితీరును, వాటిలో తలెత్తే లోపాలను గుర్తించడంలో హోల్-ఎక్సోమ్ సీక్వెన్సింగ్ (WES) ఒక విప్లవాత్మక సాధనంగా మారింది. సాధారణంగా జన్యు వ్యాధులను గుర్తించడం చాలా ఖరీదైన మరియు సమయంతో కూడుకున్న పని. కానీ, WES సాంకేతికత ద్వారా తక్కువ ఖర్చుతోనే ఖచ్చితమైన ఫలితాలను సాధించవచ్చని శాస్త్రవేత్తలు నిరూపిస్తున్నారు.

• మన శరీరంలోని మొత్తం జన్యుపదార్థంలో (Genome) కేవలం ప్రోటీన్లను తయారుచేసే భాగాలను మాత్రమే విశ్లేషించే పద్ధతిని WES అంటారు.
• ఎక్సోమ్ (Exome): జన్యువులోని ప్రోటీన్-కోడింగ్ ప్రాంతాలను 'ఎక్సోన్‌లు' (Exons) అంటారు. మన శరీరంలోని మొత్తం ఎక్సోన్‌ల సముదాయాన్నే 'ఎక్సోమ్' అని పిలుస్తారు.
• ప్రాముఖ్యత: ఈ ఎక్సోన్‌లు మన మొత్తం జన్యుపదార్థంలో కేవలం 2% కంటే తక్కువ భాగాన్నే ఆక్రమించినప్పటికీ, వివిధ వ్యాధులకు కారణమయ్యే జన్యు మార్పులలో సుమారు 85% ఇక్కడే కేంద్రీకృతమై ఉంటాయి.

• లక్ష్యం: హోల్-జీనోమ్ సీక్వెన్సింగ్ (WGS) మొత్తం జన్యువును (కోడింగ్ మరియు నాన్-కోడింగ్ ప్రాంతాలు) విశ్లేషిస్తుంది. కానీ WES కేవలం ఎక్సోమ్‌పై మాత్రమే దృష్టి సారిస్తుంది.
• వేగం మరియు ఖర్చు: WGSతో పోలిస్తే WES చాలా వేగవంతమైనది మరియు తక్కువ ఖర్చుతో కూడుకున్నది.
• డేటా విశ్లేషణ: తక్కువ పరిధిలో విశ్లేషణ జరగడం వల్ల డేటా విశ్లేషణ ప్రక్రియ చాలా సులభం అవుతుంది.

• వ్యాధి నిర్ధారణ: చాలా జన్యుపరమైన మార్పులు ఎక్సోమ్‌లోనే కనిపిస్తాయి కాబట్టి, దీర్ఘకాలిక మరియు అరుదైన వ్యాధులను గుర్తించడానికి ఇది ఒక సమర్థవంతమైన సాధనం.
• పరిశోధనలు: సామాన్య మరియు అరుదైన జన్యు వైవిధ్యాలను (Genetic Variants) గుర్తించడానికి పరిశోధకులు దీనిని ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు.
• చికిత్స: వ్యాధి యొక్క మెకానిజంను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా మెరుగైన చికిత్సా విధానాలను రూపొందించడానికి WES దోహదపడుతుంది.

• సాంకేతికత: హోల్-ఎక్సోమ్ సీక్వెన్సింగ్ (WES).
• ఎక్సోమ్ అంటే: ప్రోటీన్లను కోడ్ చేసే ఎక్సోన్‌ల మొత్తం సముదాయం.
• శాతం: మొత్తం జన్యువులో ఎక్సోమ్ వాటా < 2%.
• ముఖ్య అంశం: 85% వ్యాధి కారక జన్యు మార్పులు ఎక్సోమ్‌లోనే ఉంటాయి.
• ప్రయోజనం: ఖర్చు తక్కువ, వేగం ఎక్కువ మరియు ఖచ్చితమైన వ్యాధి నిర్ధారణ.

• మారుమూల గ్రామాల్లో సైబర్ భద్రతపై అవగాహన కల్పించేందుకు e-SafeHER పేరుతో ఒక భారీ శిక్షణ కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది. ఆర్థిక లావాదేవీలు, ఉపాధి మరియు ఇతర అవసరాల కోసం డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లను ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తున్న గ్రామీణ మహిళలే లక్ష్యంగా ఈ కార్యక్రమాన్ని రూపొందించారు.

• లక్ష్యం: రాబోయే మూడేళ్లలో గ్రామీణ భారతదేశంలోని పది లక్షల (1 మిలియన్) మంది మహిళలకు సైబర్ సెక్యూరిటీపై శిక్షణ ఇవ్వడం.
• సైబర్ సఖి: శిక్షణ పొందిన ఈ మహిళలను 'సైబర్ సఖి'లుగా వ్యవహరిస్తారు. వీరు తమ గ్రామాల్లో ఇతరులకు సైబర్ జాగ్రత్తల గురించి అవగాహన కల్పిస్తారు.
• నిర్వహణ: MeitY ఆధ్వర్యంలోని 'ఇన్ఫర్మేషన్ సెక్యూరిటీ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ అవేర్‌నెస్' (ISEA) ప్రోగ్రామ్ కింద C-DAC హైదరాబాద్ దీనిని నిర్వహిస్తోంది.