• ప్రతిపాదిత డీలిమిటేషన్ (నియోజకవర్గాల పునర్విభజన) ప్రక్రియతో దక్షిణాది రాష్ట్రాలకు అన్యాయం జరుగుతుందన్న ప్రచారాన్ని కేంద్ర హోంమంత్రి అమిత్ షా తీవ్రంగా ఖండించారు.

• గురువారం లోక్‌సభలో డీలిమిటేషన్, మహిళా రిజర్వేషన్ (131వ రాజ్యాంగ సవరణ) బిల్లులపై జరిగిన చర్చలో ఆయన ప్రసంగించారు.
• పునర్విభజన తర్వాత తెలంగాణలో లోక్‌సభ స్థానాలు 17 నుంచి 26కు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 25 నుంచి 38కి పెరుగుతాయని ఆయన సభలో వెల్లడించారు.

• ఈ బిల్లుల వల్ల దక్షిణాదికి నష్టం జరుగుతుందనే పెద్ద వాదనను తెరపైకి తెచ్చి ప్రజల్లో భ్రాంతిని వ్యాప్తి చేస్తున్నారని అమిత్ షా మండిపడ్డారు. దీనిపై స్పష్టత ఇస్తూ ఆయన సభలో గణాంకాలను వివరించారు. "దక్షిణాది రాష్ట్రాల్లో లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్య తగ్గదు. పైగా సభలో వాటి ప్రాతినిధ్యం మరింత పెరుగుతుంది" అని తెలిపారు. ఐదు దక్షిణాది రాష్ట్రాల్లో కలిపి సీట్ల సంఖ్య ప్రస్తుతమున్న 129 నుంచి 195కు (50 శాతం) పెరుగుతుందని వెల్లడించారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్: సీట్లు 25 నుంచి 38కు (ప్రాతినిధ్యం 4.60% నుంచి 4.65% కు) పెరుగుతాయి.
• తెలంగాణ: సీట్లు 17 నుంచి 26కు (ప్రాతినిధ్యం 3.13% నుంచి 3.18% కు) పెరుగుతాయి.
• తమిళనాడు: సీట్లు 39 నుంచి 59కు (ప్రాతినిధ్యం 7.18% నుంచి 7.23% కు) పెరుగుతాయి.
• కర్ణాటక: సీట్లు 28 నుంచి 42కు పెరుగుతాయి (ప్రాతినిధ్యం 5.15% నుంచి 5.14% గా ఉంటుంది).
• కేరళ: సీట్లు 20 నుంచి 30కి పెరుగుతాయి (ప్రాతినిధ్యం 3.68% నుంచి 3.67% గా ఉంటుంది).
• మొత్తంగా లోక్‌సభలో దక్షిణాది రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం 23.76 శాతం నుంచి 23.97 శాతానికి పెరుగుతుందని, అలాంటప్పుడు దక్షిణాదికి అన్యాయమన్న ప్రశ్నే తలెత్తదని ఆయన స్పష్టం చేశారు.

• కేంద్రం కులగణన చేపట్టదన్న విపక్షాల ఆరోపణలను హోంమంత్రి తోసిపుచ్చారు. మోదీ ప్రభుత్వం జనగణనతో పాటే కులగణనను కూడా చేపట్టాలని నిర్ణయించిందని ఆయన సభలో ప్రకటించారు. ప్రస్తుతం ఇళ్ల గుర్తింపు ప్రక్రియ మొదలైందని, ఆ తర్వాత వ్యక్తిగత డేటా సేకరించేటప్పుడు అందులో కుల వివరాలను కూడా నమోదు చేస్తామని తేల్చి చెప్పారు.

• నియోజకవర్గాల పునర్విభజన తక్షణమే అమలు కాబోదని అమిత్ షా స్పష్టం చేశారు. డీలిమిటేషన్ కమిషన్ నివేదికకు పార్లమెంటు ఆమోదం లభించి, రాష్ట్రపతి ఆమోదముద్ర పడిన తర్వాతే ఇది అమల్లోకి వస్తుందని తెలిపారు. ఇదంతా జరగడానికి సమయం పడుతుందని, 2029కి ముందు ఈ ప్రక్రియ అమలయ్యే ప్రసక్తే లేదని స్పష్టం చేశారు.
• అప్పటివరకు జరిగే ఎన్నికలు పాత నియోజకవర్గాల ప్రాతిపదికనే జరుగుతాయని వెల్లడించారు.

• లోక్‌సభ సీట్ల పెంపు వెనుక ఉన్న ఉద్దేశాన్ని మంత్రి వివరించారు. మహిళలకు 33 శాతం రిజర్వేషన్లు కల్పిస్తూనే, ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న ఓపెన్ కేటగిరీ (543) సీట్లకు కోత పడకుండా ఉండేందుకే స్థానాలను 50 శాతం మేర పెంచుతున్నట్లు తెలిపారు. ఈ లెక్కన లోక్‌సభలో గరిష్టంగా 850 వరకు స్థానాలు ఉండొచ్చని, అయితే కచ్చితమైన సంఖ్య బహుశా 815 లేదా 816గా ఉండే అవకాశం ఉందని ఆయన చెప్పారు. దీనిపై శుక్రవారం సభకు సమగ్ర వివరణ ఇస్తానని హోంమంత్రి అమిత్ షా ముగించారు.

• దేశ రాజకీయ ముఖచిత్రాన్ని, పార్లమెంటు స్వరూపాన్ని సమూలంగా మార్చేయగల అత్యంత కీలకమైన రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) బిల్లు, మరియు డీలిమిటేషన్ బిల్లు లోక్‌సభ ముందుకు వచ్చాయి. ఈ బిల్లుల ఆమోదం ద్వారా దేశంలో నియోజకవర్గాల పునర్విభజనకు (Delimitation), మహిళా రిజర్వేషన్ల తక్షణ అమలుకు మార్గం సుగమం కానుంది.
• ఈ నేపథ్యంలో అసలు డీలిమిటేషన్ కమిషన్ అంటే ఏమిటి? అది ఎలా ఏర్పడుతుంది? దానికి సంబంధించిన చట్టాలు, భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు ఈ ప్రక్రియను ఎన్నిసార్లు అమలు చేశారో ఇక్కడ తెలుసుకుందాం.

• తాజా జనాభా లెక్కల (Census) ఆధారంగా దేశంలోని లోక్‌సభ, మరియు రాష్ట్రాల అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాల భౌగోళిక సరిహద్దులను మార్చడాన్ని లేదా తిరిగి నిర్ణయించడాన్ని డీలిమిటేషన్ అంటారు. జనాభా నిష్పత్తికి అనుగుణంగా ప్రతి నియోజకవర్గానికి సమాన ప్రాతినిధ్యం కల్పించడమే (One Vote, One Value) దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. అలాగే, జనాభా ప్రాతిపదికన ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వ్‌డ్ స్థానాలను కూడా ఈ ప్రక్రియ ద్వారానే గుర్తిస్తారు.

• ఏర్పాటు: పార్లమెంట్ డీలిమిటేషన్ చట్టాన్ని ఆమోదించిన తర్వాత, భారత రాష్ట్రపతి అధికారికంగా 'డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌'ను ఏర్పాటు చేస్తారు.
• స్వతంత్ర సంస్థ: ఇది ఎన్నికల సంఘంతో (Election Commission of India) కలిసి పనిచేసే అత్యంత శక్తివంతమైన, స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి గల సంస్థ.

1. చైర్‌పర్సన్: సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత లేదా సిట్టింగ్ న్యాయమూర్తి ఈ కమిషన్‌కు అధ్యక్షత వహిస్తారు.
2. సభ్యులు: భారత ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (లేదా వారు నామినేట్ చేసిన ఎన్నికల కమిషనర్).
3. సంబంధిత రాష్ట్రాల సభ్యులు: ఆయా రాష్ట్రాల రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్లు కూడా ఇందులో భాగస్వాములుగా ఉంటారు.

డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ఇచ్చే ఆదేశాలకు చట్టబద్ధత ఉంటుంది. ఈ కమిషన్ నిర్ణయాలను దేశంలోని ఏ న్యాయస్థానంలోనూ (సుప్రీంకోర్టుతో సహా) సవాలు చేయడానికి వీల్లేదు.

• డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియకు భారత రాజ్యాంగం స్పష్టమైన అధికారాలను ఇచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 82: ప్రతి జనాభా గణన (Census) పూర్తయిన తర్వాత పార్లమెంటు ఒక డీలిమిటేషన్ చట్టాన్ని తీసుకురావాలని ఈ ఆర్టికల్ నిర్దేశిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 170: ఇదే తరహాలో ప్రతి జనగణన తర్వాత రాష్ట్రాల శాసనసభ నియోజకవర్గాలను భౌగోళికంగా విభజించాలని ఈ ఆర్టికల్ తెలుపుతుంది.

• భారతదేశ చరిత్రలో ఇప్పటివరకు నాలుగు సార్లు డీలిమిటేషన్ కమిషన్లను ఏర్పాటు చేశారు.
• మొదటిసారి: 1952 డీలిమిటేషన్ చట్టం కింద 1952లో.
• రెండవసారి: 1962 చట్టం కింద 1963లో.
• మూడవసారి: 1972 చట్టం కింద 1973లో.
• నాలుగవసారి: 2002 చట్టం కింద 2002లో (అయితే ఇది కేవలం నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను మార్చింది కానీ, లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్యను పెంచలేదు).

• 1976లో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా లోక్‌సభ, అసెంబ్లీ సీట్ల పెంపును 2000 సంవత్సరం వరకు నిలిపివేసింది (ఫ్రీజ్ చేసింది). జనాభా నియంత్రణ చర్యలు పాటించే దక్షిణాది రాష్ట్రాలకు పార్లమెంటులో ప్రాతినిధ్యం తగ్గకుండా చూడటమే దీని ఉద్దేశం.
• ఆ తర్వాత 2001లో వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం 84వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ ఫ్రీజ్‌ను 2026 వరకు పొడిగించింది.

• 2026 నాటికి సీట్ల ఫ్రీజ్ గడువు ముగుస్తున్న నేపథ్యంలో, తదుపరి జనాభా గణన ఆధారంగా కొత్త డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి ఈ 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు మార్గం సుగమం చేస్తోంది. ఈ బిల్లు చట్టంగా మారితే, దేశంలో ఎంపీ, ఎమ్మెల్యే సీట్ల సంఖ్య భారీగా పెరగడంతో పాటు, మహిళలకు 33 శాతం రిజర్వేషన్లు వాస్తవరూపం దాల్చుతాయి.

• ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రం డెహ్రాడూన్ జిల్లాలోని లోహారి గ్రామం వద్ద యమునా నదిపై నిర్మిస్తున్న 300 మెగావాట్ల లఖ్వార్ బహుళార్థక ప్రాజెక్టు పనులు కీలక దశకు చేరుకున్నాయి. ఉత్తరాఖండ్ జల విద్యుత్ నిగమ్ (UJVN) ఆధ్వర్యంలో ఈ ప్రాజెక్టు అభివృద్ధి చెందుతోంది. ఇది కేవలం విద్యుత్ ఉత్పత్తికే పరిమితం కాకుండా, పొరుగు రాష్ట్రాల సాగునీరు మరియు తాగునీటి అవసరాలను కూడా తీర్చనుంది.

• నిర్మాణం: యమునా నదిపై 204 మీటర్ల ఎత్తులో కాంక్రీట్ గ్రావిటీ డ్యామ్‌ను నిర్మిస్తున్నారు.
• విద్యుత్ కేంద్రం: భూగర్భంలో ఏర్పాటు చేస్తున్న పవర్ హౌస్‌లో ఒక్కొక్కటి 100 మెగావాట్ల సామర్థ్యం కలిగిన 3 ఫ్రాన్సిస్ టర్బైన్లను అమర్చనున్నారు.
• నీటి నిల్వ: ఈ ప్రాజెక్టు మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం 330.66 మిలియన్ క్యూబిక్ మీటర్లు (MCM).
• అనుబంధ ప్రాజెక్టు: దీనికి దిగువన ఉన్న వ్యాసి (Vyasi) హైడ్రోఎలక్ట్రిక్ ప్రాజెక్ట్ (120 MW) తో ఇది అనుసంధానించబడి ఉంటుంది.

• ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా ఉత్పత్తి అయ్యే విద్యుత్తును పూర్తిగా ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రం ఉపయోగించుకుంటుంది. అయితే, డ్యామ్ ద్వారా నిల్వ చేసే నీటిని మాత్రం యమునా బేసిన్ అభివృద్ధి ఒప్పందంలో భాగంగా పైన పేర్కొన్న ఆరు రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి. ఉత్తరాదిలో నీటి భద్రత (Water Security) మరియు ఇంధన భద్రతను (Energy Security) పెంచడంలో ఈ ప్రాజెక్టు అత్యంత కీలకం కానుంది.

• నది: యమునా నది.
• ప్రాంతం: డెహ్రాడూన్ జిల్లా, ఉత్తరాఖండ్.
• విద్యుత్ సామర్థ్యం: 300 మెగావాట్లు (వార్షికంగా 612.93 GWh ఉత్పత్తి లక్ష్యం).
• ప్రయోజనం పొందే రాష్ట్రాలు: ఢిల్లీ, ఉత్తరప్రదేశ్, హర్యానా, ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్ మరియు రాజస్థాన్.
• సాగునీటి సామర్థ్యం: 33,780 హెక్టార్లకు సాగునీరు అందించే అవకాశం.
• నిర్వహణ సంస్థ: ఉత్తరాఖండ్ జల విద్యుత్ నిగమ్.

• ప్రస్తుతం AI మోడల్స్ భారీగా విద్యుత్తును వినియోగిస్తున్న తరుణంలో, కేంబ్రిడ్జ్ పరిశోధకులు అభివృద్ధి చేసిన 'మెమ్రిస్టర్' ఒక ఆశాదీపంగా మారింది. ఇది సాధారణ రెసిస్టర్‌లా కాకుండా, తన గుండా ప్రవహించిన విద్యుత్ చరిత్రను గుర్తుంచుకోగలదు. అందుకే దీనికి మెమరీ (Memory) + రెసిస్టర్ (Resistor) కలిపి 'మెమ్రిస్టర్' అని పేరు పెట్టారు.

• జ్ఞాపకశక్తి: సాధారణ రెసిస్టర్‌కు స్థిరమైన నిరోధం (Fixed Resistance) ఉంటుంది. కానీ మెమ్రిస్టర్ తన గుండా ప్రవహించిన విద్యుత్ ఆధారంగా నిరోధాన్ని మార్చుకుంటుంది. విద్యుత్ ప్రవాహం ఆగిపోయినా, చివరగా ఉన్న నిరోధక స్థితిని ఇది గుర్తుంచుకుంటుంది.
• నానో మెటీరియల్: ఇవి చాలా తక్కువ స్థలాన్ని ఆక్రమిస్తాయి మరియు అతి తక్కువ విద్యుత్ శక్తితో పనిచేస్తాయి.
• నిర్మాణం: సాధారణంగా రెండు మెటల్ ఎలక్ట్రోడ్ల మధ్య టైటానియం డయాక్సైడ్ (TiO2) లేదా తాజా పరిశోధన ప్రకారం హాఫ్నియం-ఆక్సైడ్ పొరను ఉంచి వీటిని తయారు చేస్తారు.

• సాధారణ కంప్యూటర్ చిప్స్ సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేయడానికి ఒక చోట, నిల్వ చేయడానికి (Memory) మరోచోట ఆధారపడతాయి. దీనివల్ల శక్తి వృధా అవుతుంది. కానీ మెమ్రిస్టర్లు ప్రాసెసింగ్ మరియు మెమరీని ఒకే చోట నిర్వహించడం వల్ల AI పనితీరు వేగవంతం కావడమే కాకుండా, శక్తి వినియోగం అత్యంత తక్కువగా ఉంటుంది.
• ఇది భవిష్యత్తులో మొబైల్ ఫోన్లు మరియు సెన్సార్లలో నేరుగా 'ఆన్-డివైజ్ AI'ని అమలు చేయడానికి దోహదపడుతుంది.

• డెవలపర్స్: కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయ పరిశోధకులు.
• పనితీరు: మెదడులోని న్యూరాన్ల మాదిరిగా సమాచారాన్ని నిల్వ చేయడం మరియు ప్రాసెస్ చేయడం (Neuromorphic Computing).
• ప్రధాన లాభం: AI అల్గారిథమ్స్ రన్ చేయడానికి అవసరమయ్యే విద్యుత్ శక్తిని గణనీయంగా తగ్గిస్తుంది.
• అప్లికేషన్లు
• మెమరీ డివైజెస్: కంప్యూటర్లలో నాన్-వాలటైల్ రామ్ (NVRAM)గా ఉపయోగించవచ్చు.
• ట్రాన్సిస్టర్లకు ప్రత్యామ్నాయం: ఇంటిగ్రేటెడ్ సర్క్యూట్లలో ట్రాన్సిస్టర్ల స్థానాన్ని ఇవి భర్తీ చేయగలవు:
• AI సిస్టమ్స్: మెదడు పనితీరును పోలి ఉండే 'న్యూరోమార్ఫిక్ కంప్యూటింగ్' కోసం వీటిని వాడుతారు.

• ఇటీవల ఇరాన్ సైన్యం అమెరికాకు ఒక తీవ్ర హెచ్చరిక జారీ చేసింది. తమపై విధిస్తున్న నౌకాదళ ఆంక్షలను ఎత్తివేయకుంటే, అత్యంత కీలకమైన ఎర్ర సముద్ర వాణిజ్య మార్గాన్ని మూసివేస్తామని ప్రకటించింది. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా చమురు సరఫరా మరియు వస్తు రవాణాపై తీవ్ర ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది.

• స్థానం: ఆఫ్రికా మరియు ఆసియా ఖండాల మధ్య ఉన్న హిందూ మహాసముద్రపు ప్రవేశ మార్గం.
• కనెక్టివిటీ:
• దక్షిణాన: బాబ్ ఎల్ మాండెబ్ (Bab el Mandeb) జలసంధి మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఏడెన్ ద్వారా హిందూ మహాసముద్రంతో కలుస్తుంది.
• ఉత్తరాన: సినాయ్ ద్వీపకల్పం ద్వారా ఇది రెండుగా చీలుతుంది (గల్ఫ్ ఆఫ్ అకాబా మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ సూయజ్). సూయజ్ కాలువ ద్వారా ఇది మధ్యధరా సముద్రంతో అనుసంధానించబడి ఉంటుంది.
• సరిహద్దు దేశాలు: ఈ సముద్ర తీరాన్ని పంచుకుంటున్న దేశాలు - ఈజిప్ట్, సౌదీ అరేబియా, యెమెన్, సూడాన్, ఎరిట్రియా మరియు జిబౌటి.

• ప్రపంచ వాణిజ్యంలో దాదాపు 12% సూయజ్ కాలువ మరియు ఎర్ర సముద్రం ద్వారానే జరుగుతుంది. ఇరాన్ హెచ్చరికల నేపథ్యంలో ఈ మార్గంలో అంతరాయం కలిగితే అంతర్జాతీయంగా చమురు ధరలు పెరగడమే కాకుండా, ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థపై భారీ ప్రభావం పడుతుంది. అందుకే ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుతం అంతర్జాతీయ వ్యూహాత్మక చర్చల్లో నిలిచింది.

• ప్రత్యేకత: ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఉప్పగా (Salinity) మరియు వేడిగా ఉండే సముద్రాలలో ఒకటి.
• రంగు వెనుక రహస్యం: ఎర్ర సముద్రం నీరు కొన్నిసార్లు ఎరుపు రంగులోకి మారడానికి కారణం అందులోని 'ఆల్గే బ్లూమ్స్' (Trichodesmium erythraeum).
• ఖనిజ సంపద: ఇక్కడ పెట్రోలియం, సల్ఫర్, ఫాస్ఫేట్లు మరియు భారీ లోహాల నిక్షేపాలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి.
• ప్రాధాన్యత: యూరప్ మరియు ఆసియా మధ్య అతి తక్కువ దూరంలో సాగే సముద్ర వాణిజ్య మార్గం ఇది.
• భౌగోళిక నిర్మాణం: అరేబియా మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికా టెక్టోనిక్ ప్లేట్ల మధ్య ఉన్న లోతైన ప్రాంతంలో (Fault Depression) ఇది ఏర్పడింది.

• హర్యానాలో ఘగ్గర్ నది ప్రవహించే తీర ప్రాంత గ్రామాలు ప్రస్తుతం ఆరోగ్య సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాయి. పరిశ్రమల వ్యర్థాలు, మురుగునీరు నదిలో కలవడం వల్ల నీరు విషతుల్యంగా మారింది. ఈ నీటిని వినియోగించడం వల్ల స్థానికుల్లో క్యాన్సర్ కేసులు భారీగా పెరుగుతున్నాయని వైద్య నిపుణులు మరియు పర్యావరణవేత్తలు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

• రకం: ఇది ఒక అడపాదడపా ప్రవహించే నది (Intermittent River). అంటే కేవలం వర్షాకాలంలో మాత్రమే ఇందులో నీటి ప్రవాహం ఉంటుంది.
• పుట్టుక: హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని శివాలిక్ కొండల్లోని దగ్షాయ్ (Dagshai) గ్రామం వద్ద సుమారు 1,927 మీటర్ల ఎత్తులో ఈ నది జన్మిస్తుంది.
• ప్రవాహం: ఇది హిమాచల్ ప్రదేశ్, హర్యానా, పంజాబ్ మరియు రాజస్థాన్ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహించి పాకిస్తాన్‌లోకి ప్రవేశిస్తుంది.
• పేర్లు: 'ఓట్టు బ్యారేజీ' (Ottu Barrage) కంటే ముందు దీనిని ఘగ్గర్ అని, బ్యారేజీ దాటిన తర్వాత దిగువన హక్రా అని పిలుస్తారు.

• ఘగ్గర్ నదిలో కాలుష్య స్థాయిలు పెరగడం వల్ల కేవలం మనుషులకే కాకుండా, భూగర్భ జలాలు కూడా విషపూరితం అవుతున్నాయి. దీనివల్ల వ్యవసాయంపై కూడా తీవ్ర ప్రభావం పడుతోంది. ప్రభుత్వం తక్షణమే స్పందించి నదీ ప్రక్షాళన చర్యలు చేపట్టాలని స్థానిక ప్రజలు డిమాండ్ చేస్తున్నారు.

• నది పేరు: ఘగ్గర్ (భారత్‌లో), హక్రా (పాకిస్తాన్‌లో).
• జన్మస్థలం: దగ్షాయ్, శివాలిక్ కొండలు (హిమాచల్ ప్రదేశ్).
• ఉపనదులు: కౌశల్య నది, మార్కండ, సరస్వతి (Sarsuti), తంగ్రి మరియు చౌతాంగ్.
• ప్రస్తుత సమస్య: నది నీరు కలుషితం కావడం వల్ల హర్యానా తీర ప్రాంతాల్లో క్యాన్సర్ మహమ్మారి ప్రబలడం.
• చారిత్రక ప్రాధాన్యత: పురాతన సరస్వతీ నది అవశేషంగా చాలామంది దీనిని పరిగణిస్తారు.

• మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా తన సేవలలో ఆధునికతను తీసుకువచ్చేందుకు ఎల్ఐసి (LIC) శ్రీకారం చుట్టింది. తన ప్రతిష్టాత్మక DIVE (Digital Innovation & Value Enhancement) ప్లాట్‌ఫారమ్‌లో భాగంగా ఈ రెండు యాప్‌లను అభివృద్ధి చేసింది. వినియోగదారులు మరియు ఏజెంట్లకు మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గించి, బీమా సేవలను వేగంగా, పారదర్శకంగా అందించడమే ఈ ప్రాజెక్ట్ ప్రధాన లక్ష్యం.

• MyLIC యాప్ (ఖాతాదారుల కోసం): పాలసీదారులు తమ బీమా వివరాలను ఎక్కడి నుంచైనా సులభంగా చూసుకోవచ్చు.
• ప్రీమియం చెల్లింపులు, లోన్ స్టేటస్, పాలసీ మెచ్యూరిటీ వివరాలు మరియు ఇతర సేవలను ఈ యాప్ ద్వారా పొందే వీలుంది.
• Super Sales Saathi యాప్ (ఏజెంట్ల కోసం): ఎల్ఐసి యొక్క భారీ ఏజెంట్లు మరియు మధ్యవర్తుల నెట్‌వర్క్ కోసం దీనిని రూపొందించారు.
• కొత్త పాలసీల నమోదు, కస్టమర్ డేటా నిర్వహణ మరియు సేల్స్ పెర్ఫార్మెన్స్‌ను ట్రాక్ చేయడానికి ఇది ఏజెంట్లకు ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా పనిచేస్తుంది.

• ఎల్ఐసి చేపట్టిన DIVE ప్రాజెక్ట్ అనేది సంస్థ యొక్క మొత్తం డిజిటల్ స్వరూపాన్ని మార్చే ఒక వ్యూహాత్మక చర్య. ఇది భవిష్యత్తులో క్లెయిమ్ సెటిల్‌మెంట్లను మరింత వేగవంతం చేయడానికి మరియు వినియోగదారులకు భద్రతతో కూడిన స్కేలబుల్ డిజిటల్ అనుభవాన్ని అందించడానికి ఉపయోగపడుతుంది.

• సంస్థ: లైఫ్ ఇన్సూరెన్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (LIC).
• యాప్‌ల పేర్లు: MyLIC (కస్టమర్ల కోసం), Super Sales Saathi (ఏజెంట్ల కోసం).
• ప్లాట్‌ఫారమ్: DIVE (Digital Innovation & Value Enhancement).
• లక్ష్యం: వేగవంతమైన ప్రాసెసింగ్, మెరుగైన భద్రత మరియు అతుకులు లేని డిజిటల్ సేవలు.
• ప్రాధాన్యత: ఈ డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు కస్టమర్లు, ఏజెంట్లు మరియు ఉద్యోగుల మధ్య సమన్వయాన్ని పెంచుతాయి.

• వెనుకబడిన తరగతుల (BCs) ఆర్థిక సాధికారత కోసం కృషి చేస్తున్న 'నేషనల్ బ్యాక్‌వర్డ్ క్లాసెస్ ఫైనాన్స్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్' (NBCFDC) గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో అద్భుతమైన పనితీరు కనబరిచింది. 2025-26లో ఏకంగా రూ. 613.75 కోట్ల నిధులను పంపిణీ చేసి, దేశవ్యాప్తంగా 61,000 మందికి పైగా లబ్ధిదారులకు అండగా నిలిచింది.

• మంత్రిత్వ శాఖ: ఇది కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Social Justice and Empowerment) పరిధిలోని ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ.
• స్థాపన: ఈ సంస్థ 1992 జనవరి 13న కంపెనీల చట్టం 1956 కింద (ప్రస్తుతం కంపెనీల చట్టం 2013, సెక్షన్ 8 కింద) ఒక లాభాపేక్ష లేని సంస్థగా నమోదైంది.
• ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: వెనుకబడిన తరగతులలోని పేద వర్గాలకు స్వయం ఉపాధి, నైపుణ్యాభివృద్ధి శిక్షణ మరియు ఆర్థిక కార్యకలాపాల కోసం రాయితీతో కూడిన రుణాలను అందించడం.

• NBCFDC కేవలం నిధులు ఇవ్వడమే కాకుండా, లబ్ధిదారులు మార్కెట్‌లో రాణించేలా వారి నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుస్తుంది. ఈ ఏడాది సాధించిన రికార్డు స్థాయి నిధుల పంపిణీ, దేశంలో వెనుకబడిన వర్గాల ఆర్థిక స్థితిగతులను మెరుగుపరచడంలో కేంద్ర ప్రభుత్వ చిత్తశుద్ధిని తెలియజేస్తోంది.

• సంస్థ పేరు: నేషనల్ బ్యాక్‌వర్డ్ క్లాసెస్ ఫైనాన్స్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NBCFDC).
• 2025-26 సాధించిన లక్ష్యం: రూ. 613.75 కోట్ల నిధుల పంపిణీ.
• లబ్ధిదారులు: 61,000 మందికి పైగా.
• పథకాల అమలు: ఈ నిధులను రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నామినేట్ చేసిన 'స్టేట్ ఛానలైజింగ్ ఏజెన్సీల' (SCAs) ద్వారా మరియు పబ్లిక్ సెక్టార్ బ్యాంకులు (PSBs), రీజినల్ రూరల్ బ్యాంకుల (RRBs) ద్వారా పంపిణీ చేస్తారు.
• పథకాలు:
• సామాన్య శక్తి: మహిళల కోసం ప్రత్యేక స్వయం ఉపాధి పథకం.
• నైపుణ్యాభివృద్ధి (Skill Development): నిరుద్యోగ యువతకు ఆధునిక వృత్తులలో శిక్షణ.
• టర్మ్ లోన్: వ్యాపారాలు ప్రారంభించడానికి తక్కువ వడ్డీకే రుణాలు.

• స్పానిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఎల్ మోనాస్టిల్ (El Monastil) అనే కొండపై జరిపిన తవ్వకాల్లో బైజాంటైన్ కోటను కనుగొన్నారు. అక్కడ దొరికిన కవచాలు (Armor), గ్రీకు పాలరాయితో చేసిన బలిపీఠం మరియు అధికారిక కొలతలు (Weights) ఆ కాలంలో అక్కడ బైజాంటైన్ సైన్యం మరియు చర్చి అధికారం బలంగా ఉండేదని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.